Morloklar kimdir? Zaman Makinesi'nin yer altında yaşayan yaratıkları

Morloklar kimdir? Morloklar, H. G. Wells'in 1895 tarihli Zaman Makinesi romanında 802.701 yılının İngiltere'sinde yer altında yaşayan, insan soyundan türemiş kurgusal bir türdür. Güneş ışığından uzak geçen binlerce kuşak boyunca solgun, maymunsu ve ışığa duyarlı yaratıklara dönüşmüşlerdir. Yer altındaki makineleri çalıştırır, yer üstündeki Eloileri besleyip giydirir, geceleri de yüzeye çıkıp onları avlayarak yerler. Romanın asıl kötüleri onlardır; Wells'in gözünde ise kendi çağındaki sınıf ayrımının uzak ve korkunç bir sonucudur.

Romanda nasıl anlatılır?

Romanın kahramanı Zaman Yolcusu başta geleceğin tek sakinlerinin Eloiler olduğunu sanır. Morloklar önce yalnızca bir iz olarak görünür: kırların ortasında dağınık duran, içinden makine uğultusu gelen ve aşağıya hava basan kuyular, karanlıkta kaçışan beyaz bir gölge. Zaman Yolcusu sonradan onları maymuna benzeyen, mat gri-beyaz tenli, çenesiz, başlarında ve sırtlarında açık sarı tüyler olan yaratıklar olarak anlatır. Gözleri iri, grimsi kırmızıdır ve ışığı yansıtır; kendisi de bunu derin deniz balıklarının gözlerine benzetir. Ortalama bir insandan küçük ve güçsüzdürler; tek başına bir Morlok tehlike sayılmaz, ama karanlıkta kalabalık bir sürü silahsız bir adamı alt edebilir. Işık onları ürküttüğü için gündüz saldırmazlar. Konuştukları dil Zaman Yolcusu'nun hiçbir zaman çözemediği tuhaf seslerden oluşur.

Eloilerin aksine Morloklar insanın merakını, girişkenliğini ve saldırganlığını bir ölçüde korumuştur. Makinelerin bakımını yapmak onları biraz düşünmeye zorlamıştır. Zaman Yolcusu iki tür arasındaki ilişkiyi şöyle yorumlar: kendi çağındaki işçi sınıfı zamanla yer altındaki fabrikalara ve tünellere itilmiş, varlıklı sınıf ise yer üstünde rahat bir hayata çekilmiştir. Yüzbinlerce yıl içinde efendiler güçsüzleşmiş, hizmetkârlar ise eski alışkanlıkla onlara bakmayı sürdürmüş ve bir noktada onları besi hayvanı gibi kullanmaya başlamıştır. Zaman Yolcusu bu açıklamanın da kesin olmadığını, kendi aklına en yatkın gelen yorum olduğunu vurgular.

Adın kaynağı belli değildir. Bir yoruma göre ad, büyücü anlamındaki İngilizce "warlock" ile çocuk kurban edilmesiyle anılan Kenan tanrısı Moloch'un birleşimidir. Tarihçi Larry Wolff, Venedik Dalmaçyası'nın sık sık kötülenen kırsal halkı Morlaklara gönderme olabileceğini öne sürdü. Leon Stover adın madencilerin kendilerine verdiği bir addan ya da çöp anlamına gelen İskoçça bir sözcükten gelebileceğini öne sürdü; Nicholas Ruddick'in açıklamalı baskısı ise mullock, warlock, Moloch ve Mohock gibi çağrışımları sıralar. Wells'in kendisi bu konuda bir açıklama bırakmadı.

Hangi eserlerde geçer?

Morloklar ilk kez Zaman Makinesi'nde göründü. Wells'in 1899 tarihli When the Sleeper Wakes romanında 21. yüzyılda yer altında ağır koşullarda çalıştırılan ve giderek solgunlaşan bir işçi sınıfı anlatılır; bu insanlar çoğu zaman Morlokların ilk biçimi olarak okunur. Wells'ten sonra tür, başka yazarların elinde çok farklı yönlere evrildi. K. W. Jeter'ın 1979 tarihli Morlock Night romanında Morloklar Zaman Yolcusu'nun makinesini kopyalayıp Victoria dönemi Londra'sını işgal eder. David J. Lake'in The Man Who Loved Morlocks (1981) romanı onları sevecen bir bakışla, Eloileri koruyan bekçiler olarak anlatır. Stephen Baxter'ın Wells'in mirasçılarının onayıyla yazdığı The Time Ships (1995) romanında ise Morloklar barışçı ve akıllı bir uygarlıktır; içlerinden Nebogipfel adlı biri Zaman Yolcusu'na yol arkadaşlığı eder. Bu ad Wells'in ilk zaman yolculuğu öyküsündeki mucitten alınmıştır.

Ad zamanla Wells'in evreninden bağımsız bir yaşam da kazandı. Marvel Comics'te kanalizasyonlarda yaşayan bir mutant topluluğun adı Morlok'tur. Larry Niven'ın Bilinen Uzay evreninde Alfa Centauri sistemindeki bir koloninin mağaralarında yaşayan yarı insan bir tür bu adı taşır.

Hikâyedeki yeri

Morloklar hikâyenin gerilimini taşır. Zaman Yolcusu makinesinin kaybolduğunu fark ettiğinde izler onu Beyaz Sfenks heykelinin bronz kapılı kaidesine götürür; makineyi oraya Morlokların sakladığını anlar. Bir kuyudan aşağı inip onların dünyasını görür ve orada bulduğu et, Eloilerin neden karanlıktan korktuğunu açıklar. Bu andan sonra kahraman ile Morloklar arasındaki çekişme, ateşin ve ışığın tek silah olduğu bir hayatta kalma mücadelesine dönüşür.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Zaman Yolcusu ile Weena'nın ormandan geçerken Morlokların saldırısına uğradığı gecede, Morlokları uzak tutmak için yakılan ateş büyük bir orman yangınına dönüşür; Weena ve pek çok Morlok bu yangında kaybolur. Ertesi gün Morloklar Sfenks'in kapılarını açık bırakır ve makineyi yem olarak kullanarak Zaman Yolcusu'nu içeride kapana kıstırmaya çalışır. Makinenin ne işe yaradığını tam kavrayamadıkları için onun bu araçla kaçabileceğini hesaba katmamışlardır. Zaman Yolcusu karanlıkta onlarla boğuşarak kolları yerine takar ve gözden kaybolur.

Canlandıranlar

George Pal'ın 1960 filminde Morlokların görünüşünü Wah Chang tasarladı: mavi tenli, maymunsu, tembel hayvanı andıran el ve ayakları olan yaratıklar. Bu filmde iki türün ayrışması sınıf farkından değil, yıkıcı bir nükleer savaştan sonra insanların yer altına sığınmasından doğar. Morloklar Eloileri hava saldırısı sirenleriyle transa sokup yer altına çeker. 1978 televizyon filminde de benzer bir felaket sonrası kurgu kullanıldı.

Simon Wells'in yönettiği 2002 filmi Morlokları daha güçlü, daha hızlı ve sık sık dört ayak üstünde koşan yaratıklara dönüştürdü. Stan Winston Studio, oyuncuların taktığı hareketli maskeleri yaptı; insanüstü hızla koştukları sahneler için Industrial Light & Magic bilgisayar modelleri hazırladı. Film Morlokları kast benzeri gruplara ayırdı: Eloileri avlayan iri avcılar, onları üfleme oklarıyla işaretleyen ince casuslar ve bu grupları zihinle yöneten, insana daha çok benzeyen Über-Morlok. Über-Morlok'u Jeremy Irons oynadı. Film En İyi Makyaj dalında Akademi Ödülü'ne aday gösterildi. Syfy kanalının 2011 tarihli Time Machine: Rise of the Morlocks filmi ise Morlokları geleceğe açılan bir geçitten günümüze getirdi.

Karakterin arkasındaki bilim

Morloklar, gerçek mağara hayvanlarında görülen bir olgunun abartılmış bir örneğidir. Sürekli karanlıkta yaşayan hayvanlarda kullanılmayan duyular ve özellikler zamanla körelir; pek çok mağara canlısında renk maddesi ve görme yeteneği kaybolur. En çok incelenen örnek, Meksika'da yaşayan Astyanax mexicanus balığıdır. Türün yüzey sularında yaşayan gözlü ve gümüş renkli bireylerinin yanında, kuzeydoğu Meksika'daki karstik mağaralarda yaklaşık 30 ayrı mağara topluluğu bilinir. Bu mağara balıklarının çoğu kör ve renksizdir; göz yuvalarının üstü derimsi bir dokuyla kapanmıştır. Yolunu, su basıncındaki küçük değişimleri algılayan yan çizgi organıyla bulur. Yüzey ve mağara biçimleri hâlâ birbiriyle çiftleşebildiği için bilim insanları bu türü, özelliklerin evrimle nasıl kaybedildiğini incelemek için kullanıyor. Araştırmalar, gözsüz balıkların göz bakımına harcanacak enerjiden önemli ölçüde tasarruf ettiğini gösteriyor; karanlıkta bu da bir avantaj.

Wells'in Morlokları burada önemli bir noktada ayrılır: gözlerini kaybetmemiş, tersine iri ve ışığı yansıtan gözler geliştirmişlerdir. Bu, bütünüyle karanlık mağaralardaki hayvanlardan çok gece avlanan ya da derin denizde yaşayan, az ışıkla görmeye uyum sağlamış hayvanlara benzer. Gece avlanan pek çok etçilin ve bazı derin deniz hayvanlarının gözü, ağ tabakanın arkasındaki tapetum lucidum adlı yansıtıcı bir katman sayesinde karanlıkta parlar. İnsanın da içinde bulunduğu haplorin primatlarda bu katman yoktur. Yani gözleri ışığı yansıtan Morloklar, yalnızca bir özelliği kaybetmekle kalmayıp yeni bir yapı geliştirmiş olmalıdır. Işık görünce kaçmaları da tamamen kör değil, aşırı ışığa duyarlı olduklarını gösterir; yer altındaki zayıf ışığa göre ayarlanmış bir göz için gün ışığı gerçekten göz kamaştırıcı olurdu.

Wells'in bu yaratıkları kurgulamasında dönemin biyolojisi de etkiliydi. Öğretmenlerinden biri olan zoolog Ray Lankester, 1880'de yayımladığı bir kitapta evrimin her zaman ilerleme anlamına gelmediğini, bazı canlıların koşullar uygun olduğunda daha basit biçimlere doğru da gelişebileceğini savunmuştu. Lankester ile Wells bu fikri insan toplumuna da uygulayıp toplumsal ve eğitimsel reform çağrısı için kullandılar; Zaman Makinesi'nin Lankester'ın toplumsal yozlaşma üzerine düşüncelerinden etkilendiği kabul edilir. Bugünkü biyoloji evrimin bir yönü ya da amacı olmadığı görüşündedir; mağara balıklarının gözlerini yitirmesi de bir geri gidiş değil, yeni ortama uyumun sonucudur.

Kültürdeki etkisi

Morloklar, yer altında yaşayan ve insandan türemiş canavar fikrinin en etkili örneklerinden biri oldu. J. R. R. Tolkien 1939'daki "On Fairy-Stories" denemesinde onları üç kez andı ve Morlokların yaşadığı zamanın uzaklığının onlara bir büyü havası kattığını yazdı. Tolkien bir şiirini 1960'ların başında gözden geçirirken içindeki "Morlock" sözcüğünü Wells'in yaratıklarıyla karıştırılmasın diye "Merlock" olarak değiştirdi. Doctor Who'nun "Timelash" bölümlerinde Altıncı Doktor'un yanına aldığı H. G. Wells ile birlikte karşılaştığı, yer altında yaşayan sürüngen türünün adı Morlox'tur. Ad The Simpsons'tan Futurama'ya, The Big Bang Theory'den Warhammer 40,000'e kadar pek çok yapımda gönderme olarak kullanıldı. Dmitry Glukhovsky'nin Metro 2033 romanında Moskova metrosunun sakinlerine alaycı biçimde Morlok denir.