Hükmedenler (Capricorn One)

Hükmedenler (Capricorn One), Peter Hyams'ın yazıp yönettiği 1977 yapımı gerilim filmi. İnsanlığın Mars'a giden ilk insanlı görevinin, hükümetin ve baskı altındaki astronotların katıldığı bir komplo ile stüdyoda sahnelendiğini keşfeden bir gazeteciyi anlatıyor. Türkiye'de Aralık 1979'da gösterilen film, yılın en başarılı bağımsız yapımı oldu; bugün ise daha çok Ay'a iniş komplo teorileriyle kurduğu tuhaf bağ yüzünden anılıyor.

Fragman

Konusu

Capricorn One, Mars'a giden ilk insanlı görev, rampada fırlatılmayı bekliyor. Kalkıştan hemen önce astronotlar Charles Brubaker, Peter Willis ve John Walker, bir NASA yetkilisinin emriyle aceleyle araçtan çıkarılıyor ve gizlice çöldeki terk edilmiş bir askerî üsse götürülüyor. Fırlatma planlandığı gibi yapılıyor; kamuoyu aracın boş olduğunu bilmiyor.

Üste, NASA yöneticisi Dr. James Kelloway astronotlara, aracın arızalı yaşam destek sisteminin onları yolda öldüreceğini açıklıyor. Yeni bir başarısız görev, NASA'nın bütçesinin kesilmesi ve özel yüklenicilerin milyarlarca dolar kaybetmesi demek. Astronotlardan, Mars yolculuğunun ve inişinin televizyon görüntülerini sahte olarak çekmeye yardım etmeleri isteniyor. Bir süre sonra astronotlar, sırrın korunması için yetkililerin onları öldürmesi gerekeceğini fark ediyor. Bu sırada bir haberci, görevdeki tutarsızlıkların peşine düşüyor.

Yapım

Hyams, bir uzay aldatmacası filmi fikrini CBS televizyonunda Apollo görevlerinin yayınları üzerinde çalışırken düşünmeye başladı. Apollo 11 için şöyle demişti: "Neredeyse hiç tanığı olmayan, son derece önemli bir olay vardı ve elimizdeki tek doğrulama bir televizyon kamerasından geliyordu." Hyams, haberlerde uzay uçuşlarının anlatılırken bir stüdyodaki canlandırmalara geçildiğini de hatırlıyordu.

Bütçe içinde kalmak için NASA'nın iş birliğine ihtiyaç vardı. Ajansın olumsuz bir biçimde gösterilmesine rağmen yapımcılar, bir Apollo Ay modülü prototipi de dahil olmak üzere devlete ait ekipmanı dekor olarak kullanabildi. Gazeteciyi Elliott Gould, astronotları James Brolin, Sam Waterston ve O. J. Simpson canlandırıyor; NASA yetkilisi rolünde Hal Holbrook, kadronun ünlü yüzleri arasında Telly Savalas var. Müzikleri Jerry Goldsmith besteledi. Film ABD'de Mayıs 1978'de gösterime girdi.

Bilim ne diyor?

Hükmedenler'in hikâyesi Mars'ta geçse de film zamanla gerçek dünyadaki bir komplo teorisine malzeme oldu. Filmdeki sahte Mars inişi sahneleri, Ay'a inişin sahte olduğunu iddia eden bazı belgesellerde örnek olarak kullanıldı. Oysa bilim dünyası bu iddiaları sözde bilim ve açıkça yanlış olarak görüyor; Ay inişleri için bağımsız kaynaklardan gelen çok sayıda kanıt var.

Bunların en çarpıcısı, NASA'nın Ay Keşif Yörünge Aracı LRO'nun Apollo iniş alanlarından çektiği yüksek çözünürlüklü fotoğraflar. Bu fotoğraflarda Ay modüllerinin yüzeyde kalan iniş kademeleri ve astronotların bıraktığı ayak izi yolları görülebiliyor. 2012'de yayımlanan görüntüler, altı Apollo görevinden beşinin diktiği bayrakların hâlâ ayakta durduğunu gösterdi; Apollo 11'in bayrağı ise Ay modülünün kalkış motoru nedeniyle devrilmişti. Bir başka kanıt, Apollo 11, 14 ve 15 astronotlarının Ay yüzeyine bıraktığı lazer yansıtıcılar. Dünya'daki gözlemevleri bugün de bu yansıtıcılara lazer gönderip ışığın gidiş-dönüş süresinden Ay'ın uzaklığını çok hassas biçimde ölçüyor.

Filmin Mars yolculuğu da gerçeği yansıtmıyor: Mars'a gidiş, ayların sürdüğü bir yolculuk ve bugüne kadar hiçbir insan Mars'a gitmedi. NASA'nın Mars'a gönderdiği ilk iniş araçları, filmin vizyona girmesinden kısa süre önce, 1976'da Viking programıyla gezegene ulaştı. Kapaktaki NASA çizimi, Viking iniş aracının Mars'a inmeden önceki son aşamaları canlandırıyor.

Etkisi

Eleştirmenler ikiye bölündü. New York Times'tan Vincent Canby filmi pahalı ama üslup açısından iflas etmiş bir gerilim melodramı olarak niteledi. Chicago Tribune'den Gene Siskel ise ona dört üzerinden üç buçuk yıldız verdi, "şaşırtıcı derecede iyi bir gerilim" dedi ve kontrolden çıkmış araba sahnesini son yılların en iyi aksiyon görüntüleri arasında saydı. Hyams, bir gösterimde seyircilerin ayağa kalkıp alkışladığını ve hayatının değiştiğini hissettiğini anlattı.

Filmin kalıcı mirası ise ironik: Hükümete güvensizlik üzerine kurulu bir gerilim, onlarca yıl sonra bilimsel kanıtları reddeden bir komplo teorisinin görsel malzemesi oldu. Gerçek Ay inişlerinin tarihini merak edenler, Apollo 11 belgeselinde görevin restore edilmiş özgün görüntülerini izleyebilir.

Neden izlemeli?

Hükmedenler, yetmişlerin hükümete duyulan güvensizlik havasını uzay programına taşıyan bir komplo gerilimi. Filmin ilk yarısı, astronotların içinde bulunduğu ahlaki çıkmazı gergin bir dille anlatıyor; ikinci yarısı ise kovalamaca ve aksiyonla ilerliyor. Bugün izlerken hem dönemin siyasi atmosferini hem de bir kurgu filmin gerçek hayattaki inanışları nasıl etkileyebileceğini düşünmek mümkün. Uzay yolculuğunun ne kadar büyük ölçüde televizyon görüntülerine güvenerek kamuoyuna ulaştığını sorgulaması da hâlâ ilginç.

Kısaca

• Yıl: 1977 (ABD'de 1978)
• Yönetmen ve senarist: Peter Hyams
• Süre: 123-129 dakika
• Müzik: Jerry Goldsmith
• Oyuncular: Elliott Gould, James Brolin, Sam Waterston, O. J. Simpson, Hal Holbrook, Telly Savalas