Bilinmeyen: Kozmik Zaman Makinesi (Unknown: Cosmic Time Machine)

25 Aralık 2021 sabahı Fransız Guyanası'ndaki Kourou üssünden fırlatılan Ariane 5 roketi, tarihin en büyük ve en pahalı uzay teleskobunu taşıyordu. James Webb Uzay Teleskobu'nun yolculuğu ise o sabahtan çok önce başlamıştı. Netflix'in 2023'te yayımladığı dört bölümlük Unknown belgesel serisinin bir parçası olan Cosmic Time Machine, bu teleskobun yaklaşık otuz yıla yayılan hikâyesini anlatıyor: fikir aşaması, bütçe krizleri, iptal tehlikeleri, ertelenen tarihler ve sonunda gökyüzünden gelen ilk görüntüler.

Belgeselin adı Webb'in yaptığı işi en iyi özetleyen ifade. Işık sonlu bir hızla yol aldığı için uzaklara bakmak geçmişe bakmak demek. Webb ise bu "zaman makinesi"ni şimdiye kadarki en uzak noktaya, ilk galaksilerin doğduğu döneme çeviriyor.

Konusu

Film, Webb'in tasarım sürecine ve mühendislik zorluklarına odaklanıyor. Teleskobun 6,5 metre çapındaki altın kaplı ana aynası tek parça olarak hiçbir rokete sığmıyordu; bu yüzden on sekiz altıgen parçaya bölündü ve uzayda bir origami gibi açılacak şekilde tasarlandı. Teleskobu Güneş'in ısısından koruyacak, tenis kortu büyüklüğündeki beş katmanlı güneş kalkanı da katlanmış halde fırlatıldı. Uzayda yüzlerce mekanizmanın sırayla ve kusursuz çalışması gerekiyordu; bunlardan herhangi birinin arızası tüm projeyi boşa çıkarabilirdi.

Belgesel, fırlatma sonrasında teleskobun Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki çalışma noktasına yolculuğunu, açılma aşamasının gerilim dolu haftalarını ve aynaların hizalanmasını izliyor. Doruk noktası ise Temmuz 2022'de kamuoyuyla paylaşılan ilk bilimsel görüntüler.

Yapım ve oyuncular

Cosmic Time Machine'i Shai Gal yönetti; yapımcılar Nell Constantinople ve Leah van der Werff. Müzikleri Gil Talmi yaptı. Film, 24 Temmuz 2023'te Netflix'te yayımlandı. Unknown serisinin diğer bölümleri arkeoloji, insan evrimi ve askerî yapay zekâ gibi farklı konuları ele alıyor; Webb bölümü serinin tek uzay belgeseli.

Kamera karşısında oyuncular değil, teleskobu yıllar boyunca tasarlayan, test eden ve uzaya gönderen NASA mühendisleri, proje yöneticileri ve gökbilimciler var. Belgeselin gücü de buradan geliyor: Fırlatma günü kontrol odasında nefesini tutan insanların yüzlerinde, yirmi yıllık emeğin tek bir anda boşa gidebileceği korkusu açıkça okunuyor. Eleştirmenler belgeselin kapsamını ve sunumunu övdü; uzay haberciliği dergisi The Space Review'un yazarı Jeff Foust filmi "olağanüstü" olarak nitelendirdi.

Belgeselin bir başka güçlü yanı, Webb'in neden bu kadar pahalı ve geç tamamlandığını dürüstçe tartışması. Proje, ilk planlarda öngörülenin çok üzerinde bir bütçeye ulaştı ve ABD Kongresi'nde iptal tehlikesiyle bile karşılaştı. Belgesel bu süreci bir başarısızlık hikâyesi olarak değil, sınırları zorlayan bir mühendislik projesinin kaçınılmaz bedeli olarak anlatıyor. Avrupa Uzay Ajansı ile Kanada Uzay Ajansı'nın da ortak olduğu teleskop, uluslararası iş birliğinin en büyük örneklerinden biri.

Bilim ne diyor?

Belgeselin anlattığı mühendislik ve bilim gerçeklere sadık. Webb'in neden kızılötesinde gözlem yaptığı da doğru anlatılıyor: Evren genişlediği için çok uzak galaksilerden gelen ışık kırmızıya kayıyor ve görünür ışık bölgesinden kızılötesine geçiyor. Teleskobun soğuk tutulması da bu yüzden şart; aksi takdirde kendi ısısı zayıf sinyalleri bastırırdı.

Belgeselin yayımlanmasından bu yana Webb'in keşifleri hızla birikti. Teleskop, Büyük Patlama'dan yaklaşık 300 milyon yıl sonrasına ait galaksiler buldu ve bu galaksilerin beklenenden daha parlak ve olgun olduğunu gösterdi. Bu sonuç bazı haberlerde "Büyük Patlama kuramını çürüttü" şeklinde sunuldu; bu doğru değil. Bilim insanları sonucu standart kozmoloji modeli içinde, erken evrende yıldız oluşumunun daha verimli olduğu varsayımıyla açıklamaya çalışıyor. Webb ayrıca "küçük kırmızı noktalar" adı verilen ve doğası hâlâ tartışılan gizemli kompakt cisimler keşfetti.

Ötegezegen atmosferleri konusunda da Webb önemli ilklere imza attı: WASP-39b adlı gezegenin atmosferinde karbondioksiti açıkça saptadı. Öte yandan K2-18b gezegeninde yaşamla ilişkili olabilecek bir molekül bulunduğu yönündeki 2025 iddiası bağımsız analizlerle doğrulanamadı. Belgeselde değinilen bütçe tartışmalarına gelince: Webb'in toplam maliyeti yaklaşık 10 milyar dolara ulaştı ve proje defalarca ertelendi. Ancak fırlatmanın son derece isabetli olması sayesinde teleskobun yakıtının, başlangıçta hedeflenen on yıl yerine yirmi yıldan uzun süre yetebileceği açıklandı.

Neden izlemeli?

Cosmic Time Machine, büyük bilimsel projelerin ardındaki insan emeğini ve riskini anlamak isteyenler için çok iyi bir belgesel. Bir saatlik süresiyle sıkmadan, mühendislik gerilimini bir gerilim filmi gibi kurguluyor. Webb'in bugün her hafta yeni keşiflerle gündeme gelmesi, bu belgeseli izledikten sonra çok daha anlamlı hale geliyor. Bilim haberlerinde sık sık karşılaşılan "Webb yeni bir galaksi keşfetti" başlığının arkasında nasıl bir makine olduğunu öğrenmek için ideal bir başlangıç.

Kısaca

• Yıl: 2023
• Yönetmen: Shai Gal
• Süre: 62 dakika
• Seri: Netflix'in dört bölümlük Unknown belgesel serisi
• Nerede izlenir: Netflix