Ay (Moon)

Bazı bilim kurgu filmleri dev bütçeler, kalabalık oyuncu kadroları ve patlamalarla hatırlanır. Moon ise neredeyse tek bir oyuncu, tek bir mekân ve bir yapay zekâyla seyircinin aklına kazınan filmlerden. Duncan Jones'un yönetmenlik ilk filmi olan bu yapım, mütevazı imkânlarla çekilmiş olmasına rağmen eleştirmenlerin gözdesi oldu ve kimlik, yalnızlık ve şirket etiği üzerine düşündüren bir modern klasiğe dönüştü.

Film, 1970'lerin ağırbaşlı bilim kurgularına, özellikle insan ile makine arasındaki ilişkiyi sorgulayan yapımlara saygı duruşu niteliğinde. Ama bu saygıyı kendine özgü, duygusal açıdan çok daha sıcak bir hikâyeye dönüştürüyor.

Konusu

Bir enerji krizinin ardından Lunar Industries şirketi, Ay'ın uzak yüzünde kurduğu bir tesisten helyum-3 çıkararak büyük bir servet elde etmiştir. Tesis yalnızca tek bir insanla işletilebilecek şekilde tasarlanmıştır. Sam Bell, bu yalnız görevde üç yıllık sözleşmesinin sonuna yaklaşıyor; Dünya'ya, eşine ve hiç görmediği kızına dönmesine yalnızca iki hafta kalmış.

Canlı iletişim sistemleri uzun süredir arızalı olduğundan Sam, ailesinden yalnızca kaydedilmiş mesajlar alabiliyor. Tek arkadaşı, istasyonun işleyişine yardımcı olan GERTY adlı yapay zekâ. Görevin sonuna doğru Sam'in sağlığı bozulmaya, gözüne tuhaf şeyler görünmeye başlıyor. Bir gün tesis dışındaki rutin bir iş sırasında yaşanan kaza, Sam'in kendisi ve görevi hakkında bildiğini sandığı her şeyi sorgulamasına yol açıyor. Filmin gücü büyük ölçüde bu sorgulamanın sürprizlerinde saklı; bu yüzden ne kadar az bilgiyle izlerseniz o kadar iyi.

Yapım ve oyuncular

Moon, Duncan Jones'un hikâyesinden Nathan Parker'ın yazdığı senaryoyla çekildi. Filmin yükü neredeyse tamamen Sam Rockwell'in omuzlarında ve Rockwell bu zor rolün altından kalkışıyla büyük övgü aldı. GERTY'yi Kevin Spacey seslendiriyor; Dominique McElligott, Kaya Scodelario, Benedict Wong ve Matt Berry yardımcı rollerde yer alıyor.

Film 2009 Sundance Film Festivali'nde ilk kez gösterildi ve ardından ABD ile İngiltere'de vizyona girdi. Mütevazı bir bütçeyle çekilen yapım, dünya çapında 10 milyon dolara yakın hasılat elde etti. En İyi İngiliz Filmi dalında BAFTA adaylığı aldı ve 2010'da En İyi Dramatik Sunum dalında Hugo Ödülü'nü kazandı. Görsel efektlerde bilgisayar grafiklerinin yanı sıra maketlerin kullanılması, filme dönemin klasiklerini hatırlatan elle tutulur bir doku kazandırdı.

Filmin çekimleri büyük ölçüde stüdyoda, sınırlı bir sürede tamamlandı. Rockwell'in çoğu sahnede tek başına oynaması, oyuncudan büyük bir konsantrasyon ve fiziksel dayanıklılık istedi.

Bilim ne diyor?

Filmin çıkış noktası olan helyum-3 tamamen gerçek bir konu. Ay'ın atmosferi ve güçlü bir manyetik alanı olmadığı için Güneş rüzgârının taşıdığı parçacıklar milyarlarca yıldır doğrudan yüzeye çarpıyor ve bu parçacıkların bir kısmı Ay toprağına, yani regolite gömülüyor. Helyum-3 de bu yolla birikiyor. Ancak yoğunluğu son derece düşük: regolitte milyarda birkaç ile birkaç on parça arasında değiştiği tahmin ediliyor. Yani anlamlı miktarda helyum-3 elde etmek için muazzam hacimde toprağın işlenmesi gerekir.

Daha büyük sorun, helyum-3'ün kullanılacağı füzyon reaktörlerinin henüz var olmaması. Döteryum ile helyum-3 arasındaki füzyon tepkimesi, nötron üretiminin az olması nedeniyle cazip görülüyor, ancak bugün üzerinde çalışılan döteryum-trityum tepkimesinden çok daha yüksek sıcaklıklar gerektiriyor. Henüz hiçbir tesis füzyondan net enerji üreten ticari bir santral seviyesine ulaşmadı.

Filmin Ay'ın uzak yüzünde geçmesi de bilimsel açıdan anlamlı. Ay, Dünya'ya hep aynı yüzünü gösterdiği için uzak yüzden Dünya'yla doğrudan telsiz bağlantısı kurmak mümkün değil. Gerçek dünyada Çin'in Chang'e 4 aracı 2019'da uzak yüze ilk yumuşak inişi yaptığında, iletişimi Ay'ın ötesine yerleştirilen bir aktarma uydusu sayesinde sağladı. Filmdeki iletişim kopukluğu bu açıdan şaşırtıcı biçimde gerçekçi bir temele oturuyor.

Filmin yalnızlık temasının da gerçek bir karşılığı var. Uzun süreli uzay görevleri ve Antarktika'daki araştırma istasyonları gibi kapalı, izole ortamlarda yapılan çalışmalar, uzun süre yalnız ya da küçük bir grupla yaşamanın uyku düzenini, ruh hâlini ve karar verme yeteneğini etkileyebildiğini gösteriyor. Bu yüzden uzay ajansları, astronot adaylarını seçerken psikolojik dayanıklılığa da büyük önem veriyor. Moon'daki Sam'in tek başına üç yıl geçirmesi, gerçek uzay programlarında kabul edilmesi neredeyse imkânsız bir senaryo olurdu.

Neden izlemeli?

Moon, büyük sorular soran küçük filmlerin en iyi örneklerinden biri. Sam Rockwell'in kariyerinin en iyi performanslarından birini sergilediği film, yalnızlığın insan zihnindeki etkisini ve büyük şirketlerin "verimlilik" adına neleri göze alabileceğini sade ama çarpıcı biçimde anlatıyor. Clint Mansell'in hüzünlü müzikleri de atmosferi tamamlıyor. Uzay filmlerinden aksiyon değil, düşünce ve duygu bekleyenler için kaçırılmaması gereken bir yapım.

Kısaca

• Yıl: 2009
• Yönetmen: Duncan Jones
• Süre: 97 dakika
• Başrol: Sam Rockwell
• Ödül: 2010 Hugo Ödülü, En İyi Dramatik Sunum