Duncan Jones

Duncan Jones, düşük bütçeli bilimkurgu filmi Ay (Moon, 2009) ile tanınan İngiliz film yönetmeni, yapımcı ve senaristtir. Felsefe eğitiminden reklam filmlerine ve video oyunlarına uzanan bir yoldan sinemaya geldi. İlk uzun metrajı Ay, Ay'ın uzak yüzünde tek başına çalışan bir madenciyi anlatarak yalnızlık, kimlik ve kurumsal sorumluluk gibi soruları küçük bir set içinde işledi. Film ona BAFTA'nın En İyi İlk Film ödülünü ve Hugo Ödülü'nü kazandırdı.

Erken yaşamı ve eğitimi

Duncan Zowie Haywood Jones, 30 Mayıs 1971'de Londra'nın Bromley semtinde doğdu. İngiliz şarkıcı ve söz yazarı David Bowie'nin oğludur. İlkokulun ilk yıllarını İsviçre'de Lozan'daki Commonwealth American School'da (bugünkü International School of Lausanne) geçirdi; 14 yaşından itibaren İskoçya'daki yatılı okul Gordonstoun'da okudu. 1995'te ABD'deki College of Wooster'dan felsefe lisans diplomasını aldı. Tennessee'deki Vanderbilt Üniversitesi'nde felsefe doktorasına başladı, ancak tamamlamadan ayrıldı ve London Film School'a geçti; 2001'de buradan mezun oldu.

Kariyeri

Gençlik yıllarında Labyrinth filminin setini ziyaret ettikten sonra Jim Henson Creature Shop'ta çalıştı. Sinema okulunun ardından video oyunu Republic: The Revolution için oyun içi ara sahnelerin yönetmenliğini ve senaryo programlamasını üstlendi. 2002'de Whistle adlı kısa filmi çekti, reklam yönetmenliği yaptı. 2006'da French Connection markası için çektiği reklam kampanyası, İngiltere'nin reklam denetim kuruluna yapılan 127 şikâyetle gündeme geldi.

Ay'ın başarısından sonra Hollywood'da Kaynak Kodu (Source Code, 2011) adlı zaman döngülü gerilimi yönetti. Ardından aynı adlı oyun serisinden uyarlanan Warcraft: İki Dünyanın İlk Karşılaşması (2016) ve Netflix için çektiği Mute (2018) geldi. Kaynak Kodu, Hugo ve Ray Bradbury ödüllerine aday gösterildi; Mute'un başrollerinde Alexander Skarsgård ve Paul Rudd vardı. Unreal Engine ile üretilen animasyon filmi Rogue Trooper, Haziran 2026'da Annecy Animasyon Festivali'nde, ardından Toronto Film Festivali'nde gösterildi.

Uzay filmi: Ay

Ay (Moon)'ın hikâyesini Jones yazdı, senaryoyu Nathan Parker kaleme aldı. Film, bir petrol krizinin ardından Lunar Industries adlı şirketin Ay'ın uzak yüzüne kurduğu Sarang istasyonunda geçer. Üssün görevi, Ay toprağından helyum-3 çıkarıp Dünya'ya enerji kaynağı olarak göndermektir. Sam Bell, üç yıllık yalnız sözleşmesinin sonuna yaklaşırken üste beklemediği bir gerçekle karşılaşır. Sam'i Sam Rockwell oynadı; üssün yardımcı robotu GERTY'yi Kevin Spacey seslendirdi. Kadroda Dominique McElligott, Kaya Scodelario, Benedict Wong ve Matt Berry de yer aldı. Klon sahnelerinde Rockwell'e Robin Chalk dublörlük yaptı; böylece aynı karakterin iki kopyası aynı karede görünebildi.

Küçük bütçe, fiziksel modeller

Film yaklaşık 5 milyon dolarlık bütçeyle, Londra'daki Shepperton Stüdyoları'nda 33 günde çekildi. Maliyet, küçük bir oyuncu kadrosu ve tamamen stüdyoda geçen bir çekimle düşük tutuldu. Jones dijital animasyon yerine fiziksel maketleri tercih etti; Alien filminin maket ekibinin başında olan Bill Pearson, Ay yüzeyinde dolaşan araçların ve kazı makinelerinin tasarımına katkı verdi. Üs, yaklaşık 85-90 fit uzunluğunda ve 70 fit genişliğinde, 360 derece dolaşılabilen tek parça bir set olarak kuruldu.

Ay, 23 Ocak 2009'da Sundance Film Festivali'nde ilk kez gösterildi. ABD'de 12 Haziran 2009'da sınırlı gösterime girdi; İngiltere prömiyeri 20 Haziran'da Edinburgh Film Festivali'nde yapıldı ve film ülkede 17 Temmuz 2009'da vizyona girdi. Dünya genelinde yaklaşık 9,8 milyon dolar hasılat yaptı. Jones, 21 Şubat 2010'da BAFTA'nın İngiliz bir yazar, yönetmen ya da yapımcının en iyi ilk işi ödülünü aldı. Film, İngiliz Bağımsız Film Ödülleri'nde En İyi İngiliz Bağımsız Film seçildi; Jones aynı törende Douglas Hickox Ödülü'nü kazandı. Ay, 2010'da En İyi Dramatik Sunum (uzun) dalında Hugo Ödülü'nü de aldı.

Uzay ve bilime etkisi

Ay, bilim çevrelerinde de karşılık buldu. Film, bir profesörün isteğiyle NASA'nın Houston'daki ziyaretçi merkezi Space Center Houston'da düzenlenen bir konferans dizisi kapsamında gösterildi. Gösterimin ardından Jones'un katıldığı soru-cevap bölümünde, izleyicilerden biri Ay toprağından beton üretimi üzerine yaptığı çalışmayı anlattı. Ay yüzeyinde uzun süreli insanlı üsler ve yerinde kaynak kullanımı, bugün Artemis programı gibi projelerin de gündemindeki konulardır.

Filmin en güçlü yanı, uzayda uzun süre yalnız çalışmanın insan zihni üzerindeki etkisini merkeze almasıdır. Trends in Cognitive Sciences dergisi 2013'te beyin bilimini işleyen filmler listesinde Ay'ı kalite bakımından 5., doğruluk bakımından 9., konuyla ilgisi bakımından 3. sıraya yerleştirdi. Film, gösterişli uzay savaşları yerine küçük bir üssün gündelik rutinini anlatarak uzayda yaşamın sıradan ama zorlu yüzünü görünür kıldı.

Mirası

Ay, büyük stüdyo desteği olmadan çekilmiş bir bilimkurgu filminin de eleştirmenlerden ve ödül törenlerinden karşılık görebileceğinin örneği olarak anılır. Film 2019'da 4K olarak yeniden düzenlenip yayımlandı. Jones'un kariyeri ise canlı çekimden animasyona uzanarak bilimkurguyla bağını sürdürüyor.

Bilmeye değer

• Ay'ın bütçesi yaklaşık 5 milyon dolardı; film bunun neredeyse iki katı hasılat yaptı.
• Ay'ın Ay yüzeyindeki araçları, Alien'ın maket ekibinden Bill Pearson'ın katkısıyla tasarlandı.
• Jones, sinemaya geçmeden önce felsefe doktorasına başlamıştı.
• Ay, 2009'da Ulusal Eleştirmenler Kurulu'nun (National Board of Review) en iyi ilk film ödülünü de aldı.

Fotoğraf: Gage Skidmore · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons