23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09
Bilim ve Astrofizik

Güneş, Dünya, Jüpiter ve beyaz cüceler karanlık maddenin tuzağı olabilir mi?

Yeni bir JCAP çalışması, yavaş karanlık madde parçacıklarının gök cisimlerinde birikip onları ısıtabileceğini varsayarak bazı elektromanyetik özellik birleşimlerini eledi.

Bilim ve AstrofizikSISSA Medialab / JCAP
Güneş, Dünya, Jüpiter ve beyaz cüceler karanlık maddenin tuzağı olabilir mi?

Karanlık madde, evrendeki maddenin yaklaşık yüzde 85'ini oluşturuyor ama şimdiye dek hiçbir deneyde doğrudan yakalanmadı. Journal of Cosmology and Astroparticle Physics'te (JCAP) yayımlanan yeni bir çalışma bu soruna Dünya'nın dışından yaklaşıyor: Güneş, Dünya, Jüpiter ve beyaz cüceler, karanlık maddenin olası tuzakları olarak ele alındı. SISSA Medialab'in duyurduğuna göre ekip bir karanlık madde kanıtı bulmadı; ama olası parçacık özelliklerinin bazı birleşimlerini eledi.

Çalışmanın yazarları Alejandro Ibarra, Merlin Reichard ve Gaurav Tomar. Makalenin arXiv'deki ön baskısında Ibarra'nın Münih Teknik Üniversitesi, Reichard'ın Kore İleri Araştırmalar Enstitüsü (KIAS), Tomar'ın ise Sogang Üniversitesi Kuantum Uzay-Zaman Merkezi bağlantısı görülüyor. Çalışma, 28 Ağustos 2026'da arXiv'e yüklenen metne dayanıyor; JCAP'taki yayını 17 Kasım'da duyuruldu.

Yavaş karanlık madde neden aranmaya değer?

Bilim insanları karanlık maddenin kütleçekimin yanında çok zayıf elektriksel ya da manyetik etkileşimleri de olabileceğini düşünüyor. Parçacıklar, örneğin çok küçük bir elektrik yükü taşıyabilir ya da minik mıknatıslar gibi davranabilir. Makaledeki sınıflamaya göre böyle bir parçacığın elektromanyetik özellikleri beş başlıkta toplanıyor: elektrik yükü, yük yarıçapı, manyetik ve elektrik dipol momenti ile anapol momenti.

Burada parçacığın hızı belirleyici. Yavaş hareket eden bir parçacık, bir dedektörün maddesine çarptığında ölçülebilir bir iz bırakacak kadar enerji aktaramayabilir. Ama aynı parçacık bir gezegenin ya da yıldızın içinden geçerken çarpışmalarda az miktarda enerji kaybetse bile cismin çekiminden kurtulamaz hale gelebilir. Milyarlarca yıl boyunca yakalanan parçacıklar merkeze doğru birikir. Dar bir hacimde sıkışınca birbirleriyle karşılaşma ihtimalleri artar; özellikleri izin veriyorsa "yok oluş" denen süreçte başka parçacıklara dönüşebilirler. Bu parçacıklar ya cisimden kaçar ya da enerjisini içeride bırakıp cismi ısıtır.

Dört gök cismi, iki yöntem

Ekip dört cisme baktı. Güneş ve Dünya için, olası yok oluşlardan çıkacak nötrinoların aranmasından gelen sonuçları kullandı. Nötrinolar çok miktarda maddenin içinden geçebildiği için cismin içinde olup biteni dışarıya taşıyabilir. Makalede Güneş için IceCube ve DeepCore'un üst sınırları, Dünya için IceCube'un 10 yıllık verisinden çıkarılan sınırlar esas alınmış. Tomar'ın aktardığına göre Güney Kutbu'ndaki IceCube gibi deneyler Güneş ve Dünya'dan gelen nötrinoları arıyor.

Jüpiter ve beyaz cüceler için yöntem ısınma hesabıydı. Bu cisimlerde Güneş'teki gibi nükleer füzyon yok; bu yüzden ek bir ısı kaynağını fark etmek daha elverişli. Yazarlar karanlık maddenin üreteceği ısıyı hesapladı ve cismin gerçekte yaydığı enerjiyle karşılaştırdı. Karanlık madde tek başına gözlenenden fazla ısı üretiyorsa o senaryo eleniyor. Jüpiter için Cassini verisinden belirlenen iç ısı akısı (metrekare başına 7,485 watt) kullanıldı. Beyaz cücelerde ise M4 küresel kümesindeki, makalede 1,384 Güneş kütlesi ve yaklaşık 1.250 kilometre yarıçapıyla modellenen ağır bir beyaz cüce esas alındı.

Ne bulundu, neye dikkat etmeli?

Karşılaştırma, başka deneylerin açık bıraktığı bazı parçacık kütlesi ve özellik birleşimlerini dışarıda bıraktı. Haberde ve makalede öne çıkan sonuçlar şöyle: Dünya, küçük bir elektrik yükü taşıyan karanlık madde fikrini sınamakta özellikle işe yarıyor; beyaz cüceler ise yük yarıçapı, manyetik dipol momenti ve anapol momenti gibi diğer özelliklerde, doğrudan arama deneylerinin duyarlılığını yitirdiği bölgelerde sınır koyabiliyor. Yazarlar ayrıca büyük etkileşimlerde dünyadaki yeraltı dedektörlerine ulaşan karanlık madde akısının üstteki kayaç tabakasınca zayıflatılabildiğini, gök cisimlerinin ise bu bölgeye hâlâ duyarlı kaldığını belirtiyor.

Sonuçlar varsayımlara bağlı. Tomar, M4 kümesindeki karanlık madde yoğunluğunun ölçülmediğini, modellerden tahmin edildiğini söylüyor: "Bu yoğunluğu bilmiyoruz. Tahmini değerler kullandık; değerler değişirse sınırlarımız zayıflayabilir ya da güçlenebilir." Makalede bu yoğunluk için kullanılan değer santimetreküp başına 798 GeV. Hesaplarda ayrıca belirli bir yok oluş hızı ve belirli son ürünler varsayılmış; yani sınırlar her karanlık madde modeli için aynı biçimde geçerli değil.

Sırada ne var?

Tomar, daha soğuk beyaz cücelerin ve karanlık madde yoğunluğunun daha yüksek olduğu bölgelerin araştırılmasının, ek ısınmayı fark etmeyi kolaylaştıracağını söylüyor. Bir diğer hedef, Güneş Sistemi'nin ötesindeki ötegezegenler: Tomar bunları karanlık madde için olası tuzaklar olarak sayıyor. Makalenin sonuç bölümü de yeterince kütleli ve soğuk beyaz cücelerin, karanlık madde yoğunluğunun artmış olduğu bölgelerde gözlenmesinin bu duyarlılığı önemli ölçüde artırabileceğini yazıyor. Karanlık maddeyi bulmak için yeni bir dedektör kurmak şart değil; bilinen gök cisimlerinin sıcaklığını daha dikkatli okumak da bir yol olabilir.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor
  2. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)
  3. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi
  4. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  5. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  6. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç
  6. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  2. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  3. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde21 Kasım
  4. NASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildiNASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildi21 Kasım
  5. Bilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciriBilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciri20 Kasım

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar