Uzayda yemek: astronotlar ne yer, yemek nasıl hazırlanır?

Uzayda yemek, paketten yenir. Astronotlar günde 1.900 ile 3.200 kalori arasında alır; yiyeceklerin bir kısmı suyu alınmış halde gelir ve istasyonda sıcak ya da soğuk su eklenerek yeniden şişirilir, bir kısmı ısıl işlemle sterilize edilip konserve gibi hazır gelir, bir kısmı da kuruyemiş ve bisküvi gibi doğal haliyle raf ömürlü ürünlerdir. Yemek bir ısıtıcıda ısıtılır, paket masaya cırt cırtla tutturulur ve çatal-kaşıkla ya da pipetle yenir. Temel kural tek: kırıntı ve damla olmayacak. Ağırlıksızlıkta yere düşen hiçbir şey yoktur; uçan bir kırıntı hava filtresine, bir deneyin içine ya da birinin gözüne gider.

Verileri göster

Günlük kalori	1.900-3.200
Boş rehidrasyon kabı	~5 g
Kaba konan kuru yiyecek	en çok 40 g
Eklenen su	250 ml'ye kadar
Uzun görevde kalsiyum	1.200 mg/gün
Taze meyve-sebzenin ömrü	~2 gün
Veggie bitki ünitesi	8 kg'dan hafif, 90 W

Beş tür yemek

• Rehidre edilebilir (R): Suyu çeşitli yöntemlerle alınmış yiyecekler; yemeden önce sıcak suyla şişirilir. Çorbalar, yumurta, makarna, bazı et yemekleri böyledir.
• Isıl işlem görmüş (T): “Retort” denilen yöntemle yüksek sıcaklıkta işlenip mikroorganizmalardan ve enzimlerden arındırılmış, esnek paketlerdeki hazır yemekler.
• Işınlanmış et (I): İyonlaştırıcı radyasyonla sterilize edilmiş biftek gibi ürünler.
• Doğal haliyle (NF): Marketten alınabilecek, raf ömürlü ürünler — kuruyemiş, kurabiye, granola.
• Taze (FF): Kargo gemileriyle gelen meyve, sebze ve tortilla. Bunların bozulmaması için paketin gelişinden sonraki ilk iki gün içinde yenmesi gerekir.

Yiyecek için istasyonda büyük bir soğuk hava deposu yoktur; Rus Zvezda modülünde küçük bir buzdolabı-dondurucu bulunur, bilimsel örnekler içinse ayrı laboratuvar dondurucuları kullanılır. Yani taze gıda bir lüks, uzun süreli beslenmenin omurgası paketli yemektir.

Ekmek yok, tortilla var

İstasyonda ekmek yerine tortilla kullanılmasının tek sebebi kırıntıdır: tortilla ufalanmaz. Aynı mantık baharatlar için de geçerli — tuz ve biber yalnız sıvı halde bulunur, çünkü taneler havaya saçılıp ekipmana ve gözlere girer. Yemek ısıtma için Amerikan tarafında çantaya benzeyen bir ısıtıcı, Rus tarafında da bir su/rehidrasyon düzeneği var; ikinci bir mutfak köşesi Unity modülüne eklendi.

İçecekler genellikle toz halinde poşetlerde gelir: poşete su eklenir, pipetle içilir. Suyun kendisi ise istasyonda neredeyse hiç dışarıdan gelmez — Kanada Uzay Ajansı'nın ifadesiyle içme suyu “astronotların idrarı, teri, nefeslerindeki su buharı ve yıkanma suyu” geri kazanılarak üretilir. Bunun nasıl yapıldığı “Uzayda tuvalet, banyo ve kişisel temizlik” sayfasında.

Neden her şey tatsız gelir?

Yörüngeye çıkan hemen herkesin ilk günlerde yaşadığı şey, nezle olmuş gibi tıkanmış bir sinüstür: ağırlıksızlıkta vücut sıvıları başa doğru kayar, yüz şişer, koku alma zayıflar. Tat duyusunun büyük kısmı kokudan geldiği için yemekler yavan gelir. Birkaç gün içinde vücut uyum sağlar, ama astronotlar yine de acı sos, hardal, mayonez ve baharat şişelerini bol kullanır — istasyonun en çabuk tükenen malzemeleri bunlardır.

Menü işin psikolojik tarafında da önemlidir. Astronotlar fırlatmadan aylar önce beslenme uzmanlarıyla birlikte tatma seansları yapar ve kendi kişisel menülerini seçer. Altı ay boyunca aynı on yemeği yemek, moralin düşmesine yol açan en sıradan sebeplerden biri. Kargo gemileriyle gelen küçük “ikram paketleri” — çikolata, kendi ülkesinden bir yiyecek, ailenin gönderdiği bir tatlı — bu yüzden gereğinden büyük bir mesele olarak görülür.

Uzayda tarım: istasyonda yetişen marul

İstasyonda 2014'ten beri Veggie adlı küçük bir bitki yetiştirme ünitesi var; 2017'de ikincisi eklendi. Sekiz kilogramdan hafif ve 90 watt güç harcayan ünite, tohum, gübre ve yetiştirme ortamını içeren “bitki yastıkları” kullanıyor: kökler yastığın içine, gövde yukarı doğru büyüyecek şekilde yerleştiriliyor ve kırmızı, mavi, yeşil LED'lerle aydınlatılıyor.

Veggie'de yetiştirilenler arasında “Outredgeous” kırmızı marul, mizuna hardalı, Tokyo Bekana lahanası, Waldmann's Green marulu, zinnia çiçeği (ünitede çiçek açan ilk bitki) ve 2023 itibarıyla “Red Robin” bodur domatesleri var. 2015'te istasyonda yetişen yiyeceğin mürettebat tarafından yenmesi, uzay tarımı açısından bir eşik sayıldı. 2017'de daha gelişmiş, tam otomatik Advanced Plant Habitat ünitesi getirildi.

Bu işin iki ayrı amacı var: Mars'a gidecek bir mürettebatın yolda kendi gıdasını üretebilmesi, ve kapalı bir kutuda aylarca yaşayan insanların yeşil bir şey görmesinin ruh haline etkisi. İkincisi astronotların kendi anlatımlarında şaşırtıcı biçimde sık geçiyor.

Beslenme bir tıbbi mesele

Uzayda yemek, keyiften önce bir sağlık önlemi. Ağırlıksızlıkta kemik erimesi hızlandığı için uzun görevlerde kalsiyum ihtiyacı günde 1.000 miligramdan 1.200 miligrama çıkarılır; beslenme planı da uçuş hekimlerinin izlediği bir parametredir. Mürettebatın vücut kütlesi görev boyunca ölçülen veriler arasında; gerekirse menü yolda değiştirilir. Bu yüzden istasyondaki yemek, aynı zamanda bir deney konusudur: yiyeceklerin raf ömrü, besin değerinin aylar içinde nasıl düştüğü ve kapalı bir sistemde gıda üretiminin mümkün olup olmadığı, Ay ve Mars planlarının doğrudan parçası.

Yemekten sonra: çöp

İstasyonda çöp kutusu diye bir şey, boşaltılacak bir yer anlamında yoktur. Paketler, artıklar ve ıslak mendiller sıkıştırılıp torbalanır ve kargo gemilerine yüklenir; gemi ayrıldığında atmosfere girip yanar. Büyük parçalar için 2020'de eklenen Bishop hava kilidi kullanılabiliyor: NASA, modülü büyük çöpün dışarı atılıp atmosferde yakılması için de kullanmayı planlıyor.

Merak edebilecekleriniz

Tatlı yiyebiliyorlar mı? Evet. Kargo gemileriyle gelen bakım paketlerinde tatlı, kitap, dergi, fotoğraf ve mektup bulunur; bunlar menünün değil, moralin parçası sayılır.

Gazlı içecek içilir mi? Ağırlıksızlıkta gaz sıvıdan ayrılıp yukarı çıkmadığı için gazlı içecekler sorun çıkarır; standart içecekler toz karışımlardan hazırlanan sade sıvılardır.

Ne kadar su gerekiyor? NASA'nın hesabına göre her mürettebat üyesi için günde yaklaşık 3,8 litre (bir galon) su gerekiyor — içmek, yemek hazırlamak ve temizlik dahil. Bu suyun yüzde 98'i geri kazanılıyor.

Yemek düzeni vücutlarını korumaya yetiyor mu? Tek başına yetmiyor; uzun görevlerde kalsiyum ihtiyacı günde 1.200 miligrama çıkıyor ve kemik kaybını yavaşlatmak için günde iki saat spor gerekiyor. “Astronotlar neden her gün iki saat spor yapar?” ve “Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir?” sayfalarında anlatılıyor.