Astronotlar uzayda nasıl uyur?

Astronotlar uzayda duvara kayışlanmış bir uyku tulumunun içinde uyur. Ağırlıksızlıkta “yatmak” diye bir şey yoktur — yatak da, yastığa bastıran bir vücut ağırlığı da yoktur. Bu yüzden istasyonda altı kişisel uyku kabini bulunur; her biri kabaca bir telefon kulübesi büyüklüğünde ve içinde bir uyku tulumu, yastık, lamba, hava menfezi ve kişisel bilgisayar vardır. Programda uykuya 8,5 saat ayrılır; buna karşılık pek çok astronot kendini dinlenmiş hissetmek için yaklaşık 6 saatin yettiğini söylüyor ve ölçümler de istasyondaki ortalama uykunun 6 saat civarında olduğunu gösteriyor.

Verileri göster

Programlanan uyku süresi	8,5 saat
İstasyonda ortalama uyku	~6 saat
Kişisel uyku kabini	6 adet
Kabin büyüklüğü	telefon kulübesi kadar
Günde gün doğumu/batımı	16
Kullanılan saat	UTC (Greenwich)

Tulum neden duvara bağlanıyor?

Çünkü bağlanmazsa uyuyan kişi gece boyunca modülün içinde süzülür. Serbest bir insan hafif bir hava akımıyla bile hareket eder; bir duvara, bir ekipmana ya da bir arkadaşına çarpar. Kanada Uzay Ajansı'nın tarifi net: “Astronotlar uyku tulumunu duvara kayışlar, böylece serbest süzülüp ekipmana çarpmazlar.” Kabin yoksa — mesela istasyon kalabalıkken ya da bir modülde çalışırken — tulum tabana, tavana ya da duvara, hangisi uygunsa oraya bağlanır; ağırlıksızlıkta üçü arasında fark yoktur.

Tulumun içinde sert bir yastıkçık vardır; görevi sırta basınç uygulamaktır. Dünya'da yatakta uyurken vücut şilteye bastırır ve beyin bu basıncı “yatıyorum” diye okur. Ağırlıksızlıkta bu duyu yoktur ve pek çok astronot bunu rahatsız edici bulur; sert yastıkçık o eksik basıncı taklit eder.

Neden daha az uykuyla yetiniliyor?

Kanada Uzay Ajansı'nın açıklaması şöyle: ağırlıksızlıkta vücut daha yavaş yorulur, çünkü kaslar Dünya'daki kadar çalışmak zorunda kalmaz. Ayakta durmak, oturmak, bir şey taşımak gibi gün boyu süren düşük yoğunluklu kas işi ortadan kalkar. Bu yüzden 6 saat çoğu astronota yetiyor.

Ancak bu iyi uyunduğu anlamına gelmiyor. Araştırmalar astronotların uykusunun hem süresinin hem niteliğinin Dünya'dakine göre belirgin biçimde düştüğünü gösteriyor; uyku ilacı kullanımı da bu yüzden gündeme geliyor. Uykuyu bozan etkenler sıralanınca ortaya sıradan ama inatçı bir liste çıkıyor: gürültü, fiziksel rahatsızlık, diğer mürettebat üyelerinin yarattığı kesintiler ve sıcaklık.

Gürültü, ışık ve 16 gün doğumu

İstasyon sessiz bir yer değil. Havayı dolaştıran fanlar, pompalar ve soğutma devreleri sürekli bir uğultu üretir; bu uğultu aynı zamanda hayati öneme sahiptir, çünkü ağırlıksızlıkta sıcak hava yükselmez ve fanlar durursa soluk verilen karbondioksit başın çevresinde birikir. Yani gürültüyü kesmek bir seçenek değil. Çözüm kulak tıkacı.

İkinci sorun ışık. İstasyon 92,9 dakikada bir tur attığı için mürettebat 24 saatte 16 gün doğumu ve 16 gün batımı görür; pencereden içeri 45 dakikada bir güneş girer. Vücudun iç saatini bu kaosta ayakta tutmak için istasyonda tek bir zaman dilimi — Greenwich zamanı — kullanılır, akşam olduğunda ışıkların çoğu kapatılır ve uyurken göz bandı takılır. Kulak tıkacı ile göz bandı, istasyonda standart donanımdır.

Kabinler nerede?

Kalıcı uyku kabinlerinin dördü Harmony düğüm modülünde; Rus bölümünde Zvezda'da iki, Nauka'da bir yatma yeri var. NASA istasyonu tanıtırken “altı uyku kabini” diyor. Ama mürettebat değişimleri sırasında istasyonda geçici olarak daha kalabalık bir ekip bulunur ve bu sayı yetmez; o zaman Columbus gibi laboratuvar modüllerine geçici kabinler kurulur ya da tulumlar uygun bir duvara bağlanır.

Kabinler nasıl ortaya çıktı?

İstasyonun ilk yıllarında kişisel kabin sayısı bugünkü kadar değildi; Rus Zvezda modülü iki kişilik yaşam alanıyla tasarlanmıştı ve mürettebat büyüdükçe kabinler parça parça yukarı taşındı. Örneğin 2010'da uçan STS-131 görevinin yük listesinde “yeni bir mürettebat uyku kabini” de vardı. Mürettebat sayısının altıya, sonra yediye çıkması, uyku alanının istasyonun her yeni modülüyle birlikte yeniden düşünülmesini gerektirdi — Harmony'nin dört kabini ve 2021'de gelen Nauka'nın yatma yeri de bu büyümenin parçası.

Uyku neden araştırma konusu?

Uzayda uyku yalnız bir konfor meselesi değil, uçuş güvenliği meselesidir: uykusuz bir mürettebatın dikkat ve karar verme performansı düşer, deneylerde ve manevralarda hata riski artar. Bu yüzden uyku, uzay istasyonlarında ölçülen en eski parametrelerden biri: 1973'te Skylab 2 mürettebatından Joseph Kerwin, başına biyomedikal ölçüm başlığı takıp uzun süreli uçuşta uyku niteliğini ölçen M133 deneyine katılmıştı. Bugün toplanan veriler, Mars yolculuğu gibi çok uzun görevlerin programlanmasında kullanılıyor.

Merak edebilecekleriniz

Yastık ne işe yarıyor? Baş için destek değil, alışkanlık için: ağırlıksızlıkta baş yastığa bastırmaz. Tulumun içindeki sert yastıkçık ise sırta basınç uygulayıp Dünya'daki şilte duyusunu taklit eder.

Uyku bozulursa program değişir mi? Uyku, uçuş hekimlerinin yakından izlediği parametrelerden biridir; sürekli uykusuzluk dikkati ve karar verme becerisini düşürdüğü için programda düzeltme yapılabilir. Mürettebatın bilişsel performansı “Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir?” sayfasında da geçiyor.

Uzay yürüyüşü öncesi nerede uyunuyor? Bazı durumlarda hava kilidinin içinde: basıncı düşürülmüş Quest modülünde geçirilen gece, kandaki azotu atmaya yarar. Ayrıntısı “Uzay yürüyüşü nasıl yapılır?” sayfasında.

Neden Greenwich saati kullanılıyor? Çünkü istasyonun altında yerel saat sürekli değişiyor ve yerdeki kontrol merkezleri Houston, Moskova, Köln ve Tsukuba'ya dağılmış durumda. Tek bir referans saat (UTC) olmasa program yazmak da, uyku dönemini korumak da imkânsız olurdu.

Günün geri kalanı nasıl geçiyor? Deney, bakım, iki saat spor ve üç öğün yemek. “Astronotlar uzayda nasıl yaşar?” sayfasında bir günün bütünü anlatılıyor.