21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Tsuchinshan-ATLAS kuyruklu yıldızı (C/2023 A3) nedir? 2024'ün büyük kuyruklu yıldızı

C/2023 A3 Tsuchinshan-ATLAS, Oort bulutundan gelen ve 2024 Ekim'inde −4,9 kadire kadar parlayan kuyruklu yıldızdır; keşfi, yörüngesi ve görünüşü burada.

Türü
Kuyruklu yıldız
Bulunduğu yer
Güneş Sistemi (Oort bulutu kökenli)
Çap
Çekirdek yarıçapı yaklaşık 5,9 km'den küçük (tahmini)
Keşif
9 Ocak 2023, Mor Dağ Gözlemevi; 22 Şubat 2023, ATLAS Güney Afrika (bağımsız)

Tsuchinshan-ATLAS (C/2023 A3), Oort bulutundan gelen, Güneş çevresinde tek turluk bir yolculuk yapan uzun dönemli bir kuyruklu yıldızdır. 2023'te Çin'deki Mor Dağ Gözlemevi ve Güney Afrika'daki ATLAS taramasınca birbirinden bağımsız bulundu; 2024 sonbaharında çıplak gözle görülecek kadar parladı. Kuzey Yarımküre'den gözlenen en parlak kuyruklu yıldız olarak, 1997'deki Hale-Bopp'tan sonra bu unvanı taşıdı.

Tsuchinshan-ATLAS, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan Eylül 2024'te fotoğraflandı. Kuyruğu Dünya'nın atmosfer kenarının altında uzanıyor.
NASA / Uluslararası Uzay İstasyonu (kamu malı)

Kuyruklu yıldızın adı ve keşfi

Kuyruklu yıldızlar, keşfeden gözlemevi ya da tarama programının adını taşır. Bu cismin adı da iki kurumdan gelir. Çin'deki Mor Dağ Gözlemevi'nin adı Pinyin yazımıyla Zijinshan, posta romanizasyonuyla Tsuchinshan'dır; kuyruklu yıldız adlarında bu gözlemevi için gelenek olan ikinci yazım kullanılır. Türkçedeki karşılığı Mor Dağ Gözlemevi'dir. İkinci ad ise Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System'in (Dünya'ya çarpabilecek asteroitler için son uyarı sistemi) kısaltması olan ATLAS'tan gelir. Resmî tanımı C/2023 A3'tür: C, periyodik olmayan kuyruklu yıldızı; 2023, keşif yılını; A3, Ocak'ın ilk yarısında bildirilen üçüncü cismi gösterir. Türkçe kaynaklarda “kuyrukluyıldız A3” kısaltmasına da rastlanır.

Cisim ilk kez 9 Ocak 2023'te Mor Dağ Gözlemevi görüntülerinde, yaklaşık 18,7 kadir parlaklığında bir nokta olarak kaydedildi ve Minor Planet Center'a bildirildi. Doğrulayıcı gözlem gelmeyince konumundaki belirsizlik büyüdü ve cisim 30 Ocak 2023'te bekleyen cisimler listesinden çıkarıldı; yani kaybolmuş sayıldı. ATLAS'ın Güney Afrika'daki Sutherland Gözlemevi'nde bulunan 0,5 metrelik f/2 Schmidt teleskopu ise 22 Şubat 2023 tarihli görüntülerde yaklaşık 18,1 kadir parlaklığında, asteroit benzeri bir cisim saptadı. O sırada cisim Güneş'ten yaklaşık 7,3 astronomik birim uzaktaydı. İlk yörünge hesapları, bunun Çin'de daha önce bildirilen cisimle aynı olduğunu gösterdi. Bu yüzden ad iki kuruma birden verildi. Astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklıktır.

Sonradan, Palomar'daki Zwicky Transient Facility'nin 22 Aralık 2022 tarihli arşiv görüntülerinde de cisim bulundu. Bu daha derin görüntüler çok yoğun bir koma ve yaklaşık 10 yay saniyelik küçük, düz bir kuyruk gösteriyordu. Yani cisim Güneş'ten yaklaşık 7,9 astronomik birim uzaktayken bile etkindi ve sönük bir asteroit değil, kuyruklu yıldızdı. Haziran 2023'e gelindiğinde toz kuyruğu görülebiliyordu ve komanın rengi ağırlıklı olarak kırmızıydı.

Yörüngesi: Oort bulutundan tek yönlü bir ziyaret

C/2023 A3, Güneş Sistemi'nin çok uzaklarındaki Oort bulutundan gelen, periyodik olmayan bir kuyruklu yıldızdır. Gezegenler bölgesine girmeden önce Güneş'e çok gevşek bağlı bir yörüngedeydi. Kuyruklu yıldızlar maddesinde anlatıldığı gibi böyle cisimlerin dönüş süresi çok uzundur. Yörünge hesaplarına göre gezegenlerin çekimi bu yörüngeyi giderken hiperbolik hale getirecek; yani cisim Güneş Sistemi'nden fırlatılabilir ya da fırlatılmayabilir. Hesaplara göre 2237 yılında Güneş'ten yaklaşık 200 astronomik birim uzakta olacak. NASA'nın Louisiana'daki Michoud tesisinden yayımladığı bir fotoğrafın açıklamasında, kuyruklu yıldızın insanlık tarihinde ilk kez görüldüğü ve son kez yaklaşık 80 bin yıl önce gökyüzünde bulunduğu yazılıdır. Bu rakam yaklaşık bir tahmindir; yörünge hesabının kendisi “milyonlarca yıl” gibi çok daha geniş bir aralığa işaret eder, bu yüzden kesin bir dönüş süresi vermek doğru olmaz.

Yörüngenin birkaç sayısı şöyle özetlenebilir. Günberi (Güneş'e en yakın nokta) 27 Eylül 2024'te, yaklaşık 0,39 astronomik birim yani 58 milyon kilometre uzaklıkta geçildi. Bu uzaklık Merkür'ün Güneş'e ortalama uzaklığına yakındır. Yörünge eğimi yaklaşık 139 derecedir. Yani kuyruklu yıldız, gezegenlerin dolanma yönüne ters bir yönde, geri yönlü (retrograd) bir yörüngede hareket eder. Dünya'ya en yakın geçiş 12 Ekim 2024'te, yaklaşık 0,47 astronomik birim (71 milyon kilometre) mesafede oldu. Bu mesafe, Dünya için hiçbir tehlike oluşturmayacak kadar uzaktı. Kuyruklu yıldız dev gezegenlere de yaklaşmaz.

Tsuchinshan-ATLAS'ın temel sayıları
Uzay Gündem
Verileri göster
Günberi27 Eylül 2024
Günberi uzaklığı0,39 AB
Dünya'ya en yakın12 Ekim 2024
En yakın mesafe0,47 AB
Yörünge eğimi139°
En parlak gün9 Ekim 2024

Parlaması beklenirken parçalanma korkusu

Cisim keşfedildiğinde bu kadar uzaktan parlaklığını tahmin etmek zordu. İlk tahminler günberi sırasında yaklaşık +3 kadir civarında bir parlaklık öngörüyordu; daha iyi görünürlüğün ise günberiden yaklaşık üç hafta sonra, Ekim ortasında, yaklaşık dördüncü kadirde olacağı düşünülüyordu. Ocak 2024'te kuyruklu yıldız yaklaşık 13,6 kadir parlaklığa ulaşmıştı ve o sırada Terazi ile Başak takımyıldızlarından geçiyordu. Nisan sonunda yaklaşık 10. kadirde, küçük teleskoplarla görülür hale gelmişti. Yıldızların ve diğer cisimlerin parlaklığını ölçen kadir sisteminde küçük sayı daha parlak demektir.

Mayıs ve Haziran 2024'te parlama hızı yavaşladı ve kuyruklu yıldız 10-11. kadir arasında kaldı. Gökbilimci Zdenek Sekanina, bunun çekirdeğin parçalanıyor olabileceğine işaret ettiğini öne sürdü. Parçalanmanın Mart sonunda başladığını, bunun parlama hızındaki artış, ardından toz üretimindeki düşüş, dar damla biçimli toz kuyruğu ve yörüngedeki kütleçekim dışı değişimlerle uyumlu olduğunu belirtti ve kuyruklu yıldızın günberiden önce dağılacağını öngördü. TRAPPIST robotik teleskopuyla yapılan gözlemler toz üretiminin Mayıs'ta en düşük düzeye indiğini, bir ay sonra yeniden artmaya başladığını gösterdi. Gaz üretimi ise bu dönemde yavaş yavaş arttı. Bu tür tahminler kuyruklu yıldızlarda sık görülür: çekirdekler Güneş'e yaklaşırken parçalanabilir. Tsuchinshan-ATLAS ise 2024 sonbaharında parlak biçimde görülmeye devam etti.

Önceki büyük kuyruklu yıldızları anlatan Halley kuyruklu yıldızı maddesinden de bildiğimiz gibi, kuyruklu yıldızların parlaklığı kesin olarak öngörülemez. Tsuchinshan-ATLAS'tan yaklaşık iki hafta sonra çıplak gözle görülmesi beklenen, Kreutz ailesinden C/2024 S1 (ATLAS) ise parlamak yerine dağıldı.

Eylül-Ekim 2024: görünür hale gelişi

Ağustos 2024'te kuyruklu yıldız Güneş'e yakın olduğundan yerden izlenemiyordu; STEREO uzay aracı onu yaklaşık yedinci kadir parlaklığa doğru yükselirken görüntüledi. Terry Lovejoy 11 Eylül 2024 sabah alacakaranlığında kuyruklu yıldızı Sekstant takımyıldızında, yaklaşık 5,5 kadirde yeniden buldu. Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki astronotlar da kuyruklu yıldızı fotoğrafladı. NASA'nın görüntü arşivinde astronot Matthew Dominick'in uzun pozlu fotoğrafları ve Don Pettit'in kuyruklu yıldızı Tazmanya'nın güneyindeki Hint Okyanusu üzerinde bir gün doğumunda gösteren karesi yer alır. Yerden ilk çıplak gözle gözlem 23 Eylül 2024'te bildirildi; kuyruklu yıldız o gün yaklaşık 3,3 kadir ve dürbünle 2,5 derecelik bir kuyrukla görülüyordu. Ayrıntılar için ISS'in yörüngesi ve gökyüzünde görülmesi maddesine bakılabilir.

Astronot Matthew Dominick'in uzun pozlu fotoğrafında Tsuchinshan-ATLAS ve kuyruğu. Altta Dünya'nın atmosferinin renkli katmanları görülüyor.
NASA / Uluslararası Uzay İstasyonu (kamu malı)

Günberi 27 Eylül'de geçildi. 1 Ekim'de kuyruklu yıldız ikinci kadire kadar parlamış, kuyruğu 10-12 derece uzunluğa ulaşmıştı. 4 Ekim'de parlaklık yaklaşık 1,3 kadir olarak tahmin edildi. Ardından kuyruklu yıldız Güneş'in yakınından geçti: 7-11 Ekim arasında SOHO'nun koronagrafında göründü. SOHO, Güneş'i inceleyen bir uzay gözlemevidir; ayrıntısı Güneş'i inceleyen uzay görevleri maddesinde anlatılır. SOHO'nun 1995'teki fırlatılışından beri izlediği ikinci en parlak kuyruklu yıldız oldu; birincisi 2007'deki McNaught'tı.

En parlak olduğu gün 9 Ekim'di; kuyruklu yıldız o gün Güneş'e yalnızca yaklaşık 3,5 derece uzaktaydı. Comet Observation Database'e (COBS) gelen gözlemlere göre görünür parlaklık −4,9 kadire ulaştı. Yalnızca komanın merkezindeki 5 yay dakikalık alan içindeki toplam parlaklık ise −2,9 kadir olarak ölçüldü. Gün ışığında çıplak gözle görüldüğüne dair bir rapor yoktu; bu da tepe görsel parlaklığın −2 ile −3 arasında olduğuna işaret eder. Bu değerlerle kuyruklu yıldız, kuzey yarımkürede 1997'deki Hale-Bopp'tan beri gözlenen en parlak kuyruklu yıldızdı.

Türkiye'den nasıl görülüyordu?

Günberiden sonra Güneş'in yakınından geçtiği için kuyruklu yıldız Ekim'in başında bir süre yerden izlenemedi; 10 Ekim 2024'te akşam gökyüzünde yeniden görüldü ve birkaç gün içinde çıplak gözle fark edilir hale geldi. NASA'nın Kuzey Yarımküre için verdiği tarifte kuyruklu yıldız, ufka yakın Arcturus yıldızı ile Venüs gezegeni arasında aranıyordu. Türkiye de Kuzey Yarımküre'de olduğundan bu tarif Türkiye'deki gözlemciler için de geçerliydi: kuyruklu yıldız akşam alacakaranlığında, ufka yakın aranıyordu ve ufuk görüşü açık bir yer gerekiyordu. 12 Ekim'de, Dünya'ya en yakın geçişin yapıldığı gün, kuyruklu yıldız Başak takımyıldızı yönündeydi ve yaklaşık sıfırıncı kadir parlaklığındaydı; Ay'ın aydınlık yüzü yaklaşık %70'ti. Bu yazı, Türkiye'deki gözlem sonuçlarını derlemez; ülkeden yapılan ayrı ölçümler bu maddeye dahil edilmemiştir.

Tsuchinshan-ATLAS, 13 Ekim 2024'te Louisiana üzerinde. NASA, kuyruklu yıldızın Kuzey Yarımküre'de Arcturus ile Venüs arasında görüleceğini belirtmişti.
NASA / Eric Bordelon (kamu malı)

Kuyruğu, anti-kuyruğu ve kimyası

Kuyruklu yıldızın görünüşü Ekim ortasında Güneş'ten uzaklaşıp daha dik bir açıdan görülmeye başlayınca belirginleşti. 12 Ekim'de kuyruğun uzunluğu yaklaşık 4 derece olarak tahmin ediliyordu. Ekim'in 14'ünde Dünya, kuyruklu yıldızın yörünge düzlemini geçti ve bu yüzden bir anti-kuyruk görüldü. Anti-kuyruk, yörünge düzleminde geride kalan toz tabakasının perspektif etkisiyle Güneş'e doğru uzanıyormuş gibi görünmesidir. 16 Ekim'de fotoğraflarda kuyruğun uzunluğu 20 dereceyi aştı. Kuyruklu yıldız 20 Ekim'de yaklaşık 4. kadire inmişti; yine de karanlık gökte kuyruk gözle 10, fotoğrafta 17,5 derece uzunluğundaydı. 2 Kasım 2024'e gelindiğinde parlaklık +6 kadirin altına düştü ve çıplak gözle görülemez hale geldi.

Spektroskopi, kuyruklu yıldızın bileşimi hakkında ipuçları verdi. 31 Mayıs 2024'te, Güneş'ten 2,33 astronomik birim uzaktayken alınan tayfta güçlü siyanür salımı ve karbonca fakir bir bileşim görüldü; toz-gaz oranı yüksekti. Ekim başında tayfta belirgin sodyum çizgileri vardı, karbon içeren moleküller ise zayıftı. Jena'daki Friedrich Schiller Üniversitesi gözlemevinde, 22-26 Ekim'de FLECHAS spektrografıyla alınan tayflarda C₂, NH₂, atomik oksijen ve sodyum salımı güçlü olarak saptandı; sodyum çizgileri bu süre içinde belirgin biçimde zayıfladı. 3 Kasım'da yapılan gözlemde ise sodyum artık salım olarak saptanamadı. Çekirdeğin ortalama yarıçapı yaklaşık 5,9 kilometrenin altında olarak tahmin edilir; çekirdek parçalanmış olabileceğinden bu değer kesin sayılmaz.

Büyük kuyruklu yıldız olarak yeri

Tsuchinshan-ATLAS, Kuzey Yarımküre'de Hale-Bopp'tan sonraki en parlak kuyruklu yıldız olarak, yaygın adıyla “2024'ün Büyük Kuyruklu Yıldızı” diye anılır. Belirgin bir anti-kuyruğa sahip bir başka parlak kuyruklu yıldız olan C/1956 R1 (Arend-Roland) da 1957'nin Büyük Kuyruklu Yıldızı olarak anılır. Tsuchinshan-ATLAS'tan üç ay sonra, Ocak 2025'te C/2024 G3 (ATLAS) de parlak bir kuyruklu yıldız oldu. Yakın zamanda gelen 3I/ATLAS ise farklı bir sınıftan, yıldızlararası kökenli bir cisimdir; 3I/ATLAS nedir? maddesinde anlatılır.

Kısaca

  • C/2023 A3, Oort bulutundan gelen ve Güneş Sistemi'ne ilk kez uğrayan uzun dönemli bir kuyruklu yıldızdır; Mor Dağ Gözlemevi 9 Ocak 2023'te, ATLAS Güney Afrika 22 Şubat 2023'te bağımsız olarak buldu.
  • Günberiyi 27 Eylül 2024'te 0,39 astronomik birimde geçti; Dünya'ya en yakın geçişi 12 Ekim 2024'te yaklaşık 71 milyon kilometreden yaptı.
  • 9 Ekim 2024'te −4,9 kadire ulaşarak Hale-Bopp'tan beri Kuzey Yarımküre'den gözlenen en parlak kuyruklu yıldız oldu.
  • Parçalanma uyarılarına rağmen sonbaharda parlak kaldı; 14 Ekim'de anti-kuyruğu, ay sonuna doğru 20 dereceyi aşan kuyruğu görüldü.
  • Yörüngesi bu geçişten sonra hiperbolik olacak; Güneş Sistemi'ne bir daha dönmeyebilir.

Aynı türdenTümü →

Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar