Uzay teknolojileri nelerdir? Günlük hayatta kullandığımız 10 örnek
Hafızalı köpükten telefon kamerasına, bebek mamasından hava durumu uydularına kadar uzay araştırmalarından günlük hayata geçen 10 teknoloji ve NASA icadı sanılan ürünler.
Uzay teknolojileri, uzay araçları ve astronotlar için geliştirilip sonradan günlük hayata giren buluşlardır. NASA bu ürünlere "spinoff" (yan ürün) der ve 1976'dan beri Spinoff yayınında 2.000'den fazla örneği tanıttı. Hafızalı köpükten telefon kamerasına kadar birçok eşya bu yolla evimize girdi.
Ödevine yazabileceğin 5 madde
1. Uzay için geliştirilen bir teknolojinin dünyada başka işlerde kullanılmasına "spinoff" denir.
2. Hafızalı köpük, NASA'nın Ames Araştırma Merkezi'nde 1966'da uçak koltuklarını daha güvenli yapmak için geliştirildi.
3. Telefonlardaki CMOS kamera sensörü, NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda (JPL) 1993'te uzay araçlarının kameralarını küçültmek için geliştirildi.
4. Bebek mamalarına eklenen DHA ve ARA yağ asitleri, NASA'nın uzun uzay yolculukları için yaptığı mikroalg araştırmalarından doğdu.
5. Tang içeceği, cırt cırt (Velcro) ve Teflon NASA icadı değildir; NASA bunları yalnızca kullandı.
Spinoff ne demek?
Uzayda çalışmak zordur: hava yoktur, sıcaklık bir anda yükselip düşer, her gram ağırlık pahalıdır ve bozulan bir parçayı onaracak tamirci yoktur. Mühendisler bu sorunları çözmek için yeni malzemeler, sensörler ve aletler geliştirir. Bu buluşlar sonra şirketlere lisanslanır ya da başka alanlara uyarlanır. Böylece uzay için yapılan bir çözüm hastanede, mutfakta ya da cebimizdeki telefonda kullanılır hale gelir.
Aşağıdaki 10 örneğin her biri için üç soruya cevap veriyoruz: Bu nedir, uzayda neden gerekti ve bugün nerede kullanıyoruz?
Günlük hayattan 10 örnek
1. Hafızalı köpük (visko yatak ve yastıklar)
Nedir: Üzerine bastırınca şeklini alan, yavaşça eski hâline dönen bir köpüktür. Neden gerekti: NASA'nın Ames Araştırma Merkezi 1966'da uçak koltuklarının darbe anında yolcuları daha iyi korumasını amaçlayan bir çalışma yürütüyordu. Bugün: Yatak, yastık, koltuk minderi ve spor ekipmanlarında kullanılıyor. Seri üretilen ilk ticari sürümü 1991'de çıktı.
2. Kulaktan ateş ölçen termometre
Nedir: Kulak zarından yayılan kızılötesi ışınımı ölçerek vücut sıcaklığını birkaç saniyede bulan termometre. Nasıl geliştirildi: Diatek şirketi, NASA'nın teknoloji desteğiyle bu termometreyi geliştirdi. Kızılötesi ölçüm, gökbilimin de temel araçlarından biridir (bkz. kızılötesi astronomi). Bugün: Bebeklerin ve hastaların ateşini, ağıza ya da vücuda bir şey sokmadan ölçmek için evlerde ve hastanelerde kullanılıyor.
3. Telefon kamerasındaki CMOS sensör
Nedir: Işığı elektrik sinyaline çeviren küçük bir çip. Neden gerekti: NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda (JPL) çalışan Eric Fossum, gezegenlere gönderilecek uzay araçları için daha küçük ve az enerji harcayan kameralar arıyordu. Ekibi 1993'te bugünkü "aktif pikselli" CMOS sensörün temelini attı. Bugün: Akıllı telefonların çoğundaki kameralar bu tür sensör kullanıyor; 2017'de dünyada satılan görüntü sensörlerinin yaklaşık yüzde 89'u CMOS'tu.
4. Çizilmeye dayanıklı gözlük camı
Nedir: Plastik gözlük camlarının üstüne sürülen sert bir kaplama. Neden gerekti: NASA bu kaplamayı uzaydaki ekipmanı ve astronot kaskı vizörlerini çizilmeye karşı korumak için geliştirdi. Bugün: Bu teknolojiyi ilk lisanslayan şirket bir güneş gözlüğü üreticisiydi (Foster Grant). Bugün numaralı gözlüklerin ve güneş gözlüklerinin çoğunda benzer kaplamalar var.
5. Su arıtma sistemleri
Nedir: Kirli suyu süzgeç ve kimyasal yöntemlerle içilebilir hale getiren düzenekler. Neden gerekti: Uzay istasyonuna su taşımak pahalıdır. Bu yüzden NASA mühendisleri astronotların nefesindeki nemi, terini ve hatta idrarını yeniden içme suyuna çeviren sistemler üzerinde çalışıyor. Bu sistemlerde emme (adsorpsiyon), iyon değişimi ve çok ince süzme birlikte kullanılır. Bugün: Bu bilgi, temiz suya ulaşmanın zor olduğu bölgelerdeki arıtma sistemlerine aktarılıyor. Uzayda suyun nasıl kullanıldığını uzayda temizlik sayfasında okuyabilirsin.
6. Kablosuz el süpürgesi ve şarjlı aletler
Nedir: Pille çalışan matkaplar ve küçük el süpürgeleri. Neden gerekti: Apollo görevlerinde Ay'dan kaya ve toprak örneği almak için kendi pili olan, taşınabilir bir matkap gerekiyordu. Black & Decker firması bunun için motoru en az enerjiyle çalıştıracak bir bilgisayar programı geliştirdi. Bugün: Bu çalışmadan şarjlı el süpürgesi (DustBuster) doğdu. Dikkat: Kablosuz aletin kendisi NASA icadı değildir; Black & Decker ilk kablosuz aleti 1961'de, bu çalışmadan önce tanıtmıştı.
7. Bebek mamasındaki besin takviyesi
Nedir: Bebeklerin beyin ve göz gelişimi için önemli olan DHA ve ARA adlı yağ asitleri. Neden gerekti: NASA, uzun uzay yolculuklarında oksijen ve besin üretmek için mikroalg adı verilen çok küçük su bitkilerini araştırdı. Bu çalışmada yer alan bilim insanları sonradan Martek şirketini kurdu ve bu yağ asitlerini alglerden elde etti. Bugün: Bu takviye ABD'deki bebek mamalarının yüzde 90'ından fazlasında ve 65'ten fazla ülkede kullanılıyor.
8. İtfaiyeci kıyafeti ve solunum cihazı
Nedir: Isıya dayanıklı koruyucu giysiler ve hafif nefes alma tüpleri. Neden gerekti: Uzay mekiği atmosfere geri dönerken çok ısınır; onu korumak için ısıya dayanıklı malzemeler geliştirildi. Ayrıca roket gövdeleri için üretilen hafif bir alüminyum karışım malzeme, itfaiyecilerin sırtındaki hava tüplerinde kullanıldı. Bugün: Belediye itfaiyelerinin ve havalimanı kurtarma ekiplerinin kıyafetlerinde bu malzemelerden yararlanılıyor. Isı kalkanının nasıl çalıştığını ısı kalkanı sayfasında görebilirsin.
9. GPS ile konum bulma
Nedir: Uydulardan gelen sinyallerle bulunduğun yeri hesaplayan sistem. Önemli düzeltme: GPS'i NASA icat etmedi; sistemi ABD Savunma Bakanlığı kurdu. Proje 1973'te başladı ve sistem 1993'te tam olarak çalışır hale geldi. NASA'nın katkısı: 1990'larda NASA JPL'deki bilim insanları, GPS'in hatalarını anında düzelten bir yazılım geliştirdi. Bu yazılım bugün kendi kendine giden tarım traktörlerinde ve acil durumda arayan kişinin yerini bulmaya yardım eden sistemlerde kullanılıyor. GPS uydularında zamanın nasıl farklı aktığını GPS uydularında göreli zaman infografiğinde görebilirsin.
10. Uydu ile hava tahmini
Nedir: Bulutları ve fırtınaları yukarıdan görüntüleyen meteoroloji uyduları. Neden gerekti: Yerden bakarak bir fırtınanın tamamını görmek mümkün değildir. NASA 1 Nisan 1960'ta TIROS-1 uydusunu fırlattı. Bu uydu yaklaşık 75 gün çalıştı ve 23.000 civarında fotoğraf gönderdi; bir fırtınanın gelişimini ilk kez yörüngeden uzun süre izlemeyi sağladı. Bugün: Televizyondaki hava durumu haritaları ve fırtına uyarıları yer gözlem uydularının verilerine dayanıyor.
10 örnek bir tabloda
| Teknoloji | Uzayda/araştırmada neden gerekti? | Bugün nerede? |
|---|---|---|
| Hafızalı köpük | Uçak koltuklarında darbe koruması (NASA Ames, 1966) | Yatak, yastık, minder |
| Kulak termometresi | Kızılötesi ölçüm (Diatek ve NASA) | Ev ve hastane |
| CMOS kamera sensörü | Uzay araçları için küçük kamera (JPL, 1993) | Telefon kameraları |
| Çizilmez gözlük camı | Kask vizörünü ve ekipmanı korumak | Gözlük ve güneş gözlüğü |
| Su arıtma | Uzay istasyonunda suyu geri kazanmak | Temiz suya ulaşımı zor bölgeler |
| Şarjlı el süpürgesi | Ay'da örnek alan pilli matkap (Apollo) | Ev temizliği |
| Bebek maması takviyesi | Uzun yolculuk için mikroalg araştırması | Bebek mamaları |
| İtfaiyeci donanımı | Isı kalkanı ve hafif roket malzemesi | İtfaiye ve kurtarma ekipleri |
| GPS düzeltme yazılımı | Konum hatalarını düzeltmek (JPL, 1990'lar) | Akıllı tarım, acil çağrı |
| Hava durumu uyduları | Fırtınaları yukarıdan izlemek (TIROS-1, 1960) | Hava tahmini |
Yaygın yanlışlar: Bunlar NASA icadı değil
Bazı ürünlerin "NASA icadı" olduğu sık söylenir ama bu doğru değildir. NASA bu ürünleri kullandığı için ünleri artmıştır:
- Tang (toz meyve içeceği): General Foods şirketi 1957'de geliştirdi. Astronot John Glenn 1962'deki uçuşunda içince uzayla anılmaya başladı.
- Cırt cırt (Velcro): İsviçreli mühendis George de Mestral, 1941'de giysisine yapışan dulavratotu dikenlerinden esinlenerek buldu. NASA Apollo görevlerinde eşyaları sabitlemek için çok kullandı.
- Teflon: DuPont şirketinde 1938'de bulundu. NASA sonradan ısı kalkanlarında ve uzay giysilerinde kullandı.
Bu örnekler bize önemli bir şey öğretir: Bir şeyin uzayda kullanılması, orada icat edildiği anlamına gelmez. Ödevinde bir örnek yazarken "NASA geliştirdi" mi yoksa "NASA kullandı" mı, buna dikkat et.
Merak edebileceklerin
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin
