The Sirens of Mars (Sarah Stewart Johnson): konusu, bilimi ve rehberi

The Sirens of Mars, gezegen bilimci Sarah Stewart Johnson'ın 2020'de yayımlanan popüler bilim kitabıdır. Tam adı The Sirens of Mars: Searching for Life on Another World olan eser ABD'de Crown, Birleşik Krallık'ta Allen Lane tarafından çıkarıldı; ilk basımı 288 sayfadır. Kitap, Mars'ta yaşam arayışının tarihini yazarın kendi bilimsel yolculuğuyla iç içe anlatır: yarı bilim tarihi, yarı anı.

Kitap ne anlatıyor?

Johnson'ın çıkış noktası basit bir soru: insanlar Mars'a neden bu kadar uzun süredir bakıyor ve orada ne arıyor? Kitap, Mars'ı gökyüzünde bir ışık noktası olarak gören ilk gözlemcilerden, onu başlı başına bir dünya olarak tanıyan bugünkü bilim insanlarına uzanan çizgiyi izler. Yayınevinin tanıtımı bu dönüşümü, Mars'ın "uzaktaki bir ışık noktasından kendi başına bir dünyaya" dönüşmesi diye özetler.

Kitabı sıradan bir keşif tarihinden ayıran şey anlatıcının kendisidir. Johnson, NASA'nın Spirit, Opportunity ve Curiosity gezginleriyle ilgili çalışmalara katılmış bir bilim insanıdır; Antarktika'daki ve Avustralya'daki tuz düzlüklerindeki alan çalışmalarını da anlatır. Bu yerler, başka bir gezegende yaşam izi aramanın yöntemlerini Dünya'daki zorlu ortamlarda sınamak için kullanılan doğal laboratuvarlardır. Kitap böylece bilimin yalnızca sonuçlarını değil, insanın o sonuçlara nasıl, hangi sabırla ulaştığını da gösterir.

Bir roman gibi bir olay örgüsü olmadığı için "spoiler" kaygısı yoktur; kitabın ana sorusu bugün de açıktır: Mars'ta yaşam var mıydı ya da var mı?

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bu bir bilim kitabı olduğundan özet, bölüm bölüm ana fikirler biçimindedir; kitabın bölüm numaralarını değil, işlediği başlıca fikirleri konularına göre topluyoruz.

• Mars'a bakmanın uzun tarihi. Kirkus Reviews'un tarifiyle kitap, erken astronomiden NASA'nın Mariner 4 sondasına ve günümüz görevlerine uzanır. Teleskopla yapılan ilk gözlemlerde Mars'ın ne kadar yanıltıcı olduğu, gezegen hakkındaki beklentilerin her yeni veriyle nasıl değiştiği anlatının omurgasıdır.
• Yaşam sorusunun bilimsel hâle gelmesi. Johnson, hayal gücünün yerini ölçümün aldığı süreci anlatır: gezegenin atmosferi, yüzeyi ve suyu hakkında bilgi arttıkça "orada yaşam olabilir mi" sorusu, kanıtla tartılan bir soruya dönüşür.
• Su ve yaşamın bileşenleri. Kitap, sıvı suya ve yaşama elverişli kimyasal öğelere dair keşiflerin aramayı nasıl yönlendirdiğini gösterir. Her yeni bulgu, hangi yerlere bakılması gerektiğine dair planı değiştirir.
• Yazarın kendi sahası. Antarktika ve Avustralya'daki alan çalışmaları, Mars'ta yaşam izi aramanın pratik tarafını, yani ne tür ortamlarda ne tür izlerin kalabileceğini ve nasıl okunacağını gösterir.
• Umut, sebat ve yalnızlık. Kirkus, kitabın katmanlarından biri olarak umut ve sebat temasını anar; yayınevi ise Mars arayışını insanın yalnızlık ve özlem duygularıyla ilişkilendirdiğini belirtir. Johnson'a göre Mars'a bakış hem bilimsel hem insani bir arayıştır.
• Sonuç: soru açık. Kitap, Mars'ta yaşam bulunduğunu ilan etmez. Vardığı yer, aramanın sürdüğü ve her görevin soruyu biraz daha keskinleştirdiğidir.

Kısacası kitabın ana tezi şudur: Mars'ta yaşam sorusu, tek bir keşifle kapanacak bir soru değildir. Her görev, bir öncekinin açtığı yeni sorunun peşinden gider; Johnson bu yüzden aramayı bir yarış olarak değil, kuşaklara yayılan ortak bir çaba olarak çerçeveler. Kirkus'un vurguladığı umut ve sebat teması da buradan doğar: sonucu bilinmeyen bir arayışı sürdürmek, kitabın hem bilimsel hem duygusal çekirdeğidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Sarah Stewart Johnson, Georgetown Üniversitesi'nde gezegen bilimi ve biyoloji alanında çalışan bir akademisyendir; Wikipedia'ya göre 2014'ten beri Georgetown'dadır. Lisans eğitimini Washington Üniversitesi'nde (St. Louis) matematik ve çevre çalışmaları üzerine yaptı, Oxford'da Rhodes bursuyla okudu ve 2008'de MIT'den gezegen bilimi doktorası aldı. Yayınevinin yazar tanıtımı, Beyaz Saray Burslusu (White House Fellow) olduğunu ve NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde konuk bilim insanı olarak çalıştığını da belirtir. Araştırma alanı, Mars ve buzlu uyduların yaşama elverişliliği ile "bizim bildiğimiz yaşamdan farklı" biyo-imzaların tespitidir.

Kitap 2020'de, Mars görevlerinin sürdüğü bir dönemde çıktı. Johnson, bugünün gezginlerini ve yörünge araçlarını, yüzyıllara yayılan bir arayışın son halkaları olarak okumayı önerir.

Kitaptaki bilim: Mars'ta yaşam aramanın bugünkü durumu

Kitabın konusu olan sorunun gerçek bilimdeki karşılığını kısaca toparlayalım. Ayrıntısı Mars'ın keşfi ve Mars'ta su sayfalarında.

Kanallardan kraterlere

İtalyan gökbilimci Giovanni Schiaparelli 1877'de Mars'ta çizgisel izler gördü ve bunlara İtalyanca "canali" (kanallar, oluklar) dedi. Sözcüğün İngilizceye "canals" yani yapay kanallar olarak geçmesi, zeki bir uygarlığın izi fikrini besledi. Percival Lowell, 1895, 1906 ve 1908'de yayımladığı üç kitapla bu fikri ünlü kıldı. Temmuz 1965'te Mariner 4 sondası gezegenin 21 fotoğrafını çekti ve kraterli, Ay'a benzer bir yüzey gösterdi; atmosfer basıncı Dünya'nınkinin yüzde 0,4 ile 0,7'si kadardı. Kanallar bugün bir göz yanılsaması sayılır: düşük çözünürlükte dağınık ayrıntılar göze çizgi gibi görünür.

Viking'in biyoloji deneyleri

Viking 1 ve Viking 2 iniş araçları 1976'da (20 Temmuz ve 3 Eylül) Mars'a indi ve toprakta mikrobik yaşam arayan üç ayrı deney yaptı. Bir deney ilk bakışta metabolizmaya benzeyen bir sonuç verdi, ancak çoğu bilim insanı bunu toprağın yüksek oksitleyici kimyasından kaynaklanan cansız tepkimelerle açıkladı; iniş araçlarının kütle spektrometresi toprakta organik molekül bulamamıştı. Sonraki yıllarda Phoenix aracı toprakta perklorat tuzlarını buldu. Perklorat ısıtıldığında organik molekülleri yok edebildiğinden, Viking'in o sırada organik madde bulamamış olması da yeniden yorumlandı. Mars'ta mikrobik yaşam sorusu bu yüzden hâlâ çözülmüş değil.

Spirit, Opportunity ve Curiosity

NASA'ya göre Spirit ve Opportunity, Mars'ta eski zamanlarda suyun uzun süre kalıcı olduğunu doğruladı. Curiosity 6 Ağustos 2012'de Gale Krateri'ne indi; görevi, Mars'ın mikrobik yaşamı destekleyebilecek bir döneminin olup olmadığını anlamaktı. Gezgin, yaşama elverişli geçmiş koşulların kanıtlarını buldu; "Cumberland" adlı kaya örneğinde dekan, undekan ve dodekan gibi uzun zincirli organik moleküller saptandı. Organik molekül, tek başına yaşam demek değildir: bu bileşikler cansız süreçlerle de oluşabilir.

Metan tartışması

Curiosity'nin ölçümlerinde atmosferdeki metan gazı (ppb, yani milyarda bir birimiyle ölçülür) mevsimlere göre döngüsel bir değişim gösterdi; NASA bu döngüyü 2018'de duyurdu. 2013-2014'te dört ölçümün ortalaması 7,2 ppb ile ani bir yükselişe işaret etti. Avrupa'nın ExoMars Trace Gas Orbiter aracı ise 100'den fazla küresel taramada 0,05 ppb'lik duyarlılık sınırına kadar metan bulamadı. İki sonuç birbiriyle çelişir ve çelişki çözülmüş değildir. Metanın kaynağı olarak hem suyla kaya arasındaki cansız tepkimeler hem de mikroplar (metanojenler) önerilir; kirlenme ve ölçüm hataları da hesaba katılmak zorundadır. Bu bilmeceyi daha geniş çerçevede dünya dışı yaşam arayışı sayfasında bulabilirsiniz.

Dünya'daki benzer ortamlar ve "bildiğimizden farklı" yaşam

Johnson'ın araştırma grubu, Mars'ın ve buzlu uyduların yaşama elverişliliğini Dünya'daki benzer ortamlar (analog ortamlar) üzerinden inceler. Peşinde olduğu izlere "agnostik biyo-imza" denir: yaşamın bildiğimiz biçime benzemek zorunda olmadığını varsayan, yalnızca Dünya yaşamına özgü olmayan genel işaretler. Bu yaklaşım, aramanın yalnız tanıdık izlere kilitlenmemesini amaçlar. Kitapta anlatılan Antarktika ve tuz düzlüğü çalışmalarının bilimsel mantığı da budur: önce Dünya'da, yaşamın en zor koşullarda bile ne iz bıraktığını öğrenmek.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlandığında iyi karşılandı. Kirkus Reviews eseri, bir sonraki adımı merak ettiren canlı ve şiirsel bir anlatım olarak niteledi. BBC Sky at Night dergisinden Hannah Wakeford ise Mars'a ilgi duyanlar için mutlaka okunması gereken bir kitap dediği değerlendirmesinde, kitapta daha fazla harita ve fotoğraf olabileceğini de ekledi. Yayınevinin bilgisine göre kitap 2021 Phi Beta Kappa Bilim Ödülü'nü kazandı; New York Times Book Review, Times (Birleşik Krallık) ve Library Journal da kitabı en iyi kitaplar arasında gösterdi.

Kitabın değeri, Mars'ı bir "araç ve veri" listesi olarak değil, insani bir merakın uzun hikâyesi olarak anlatmasındadır. Mars keşfinin NASA tarihini daha belge ağırlıklı okumak isteyenler için On Mars iyi bir tamamlayıcıdır.

Uyarlaması var mı?

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanmalı?

Kitap lise düzeyinden itibaren rahatça okunur; gezegen bilimi ya da biyoloji bilgisi gerekmez. Mars'a, uzay görevlerine ve "yalnız mıyız" sorusuna meraklı okurlar için uygundur; anı tadındaki anlatısı sayesinde bilim kitaplarını kuru bulanların da sevebileceği bir kitaptır. Kitap konu konu ilerlediği için baştan sona okumak en doğrusudur. Önce kısa bir zemin isteyenler, Mars sayfasına göz atabilir. Kitabı bitirdikten sonra, aynı soruyu bir gezginin mühendislik ve bilim hikâyesinden izlemek isterseniz, Spirit ve Opportunity görevinin içeriden anlatıldığı Steve Squyres'ın Roving Mars kitabı doğal bir sonraki duraktır.