Moonport (Benson, Faherty): Kennedy Uzay Merkezi'nin Apollo tarihi

Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations (Ay Limanı: Apollo Fırlatma Tesislerinin ve Operasyonlarının Tarihi), Apollo astronotlarının Ay'a uğurlandığı Florida'daki fırlatma üssünün nasıl planlandığını, kurulduğunu ve işletildiğini anlatan NASA tarihidir. Charles D. Benson ile William Barnaby Faherty'nin ortak eseri olan kitap, 1978'de NASA Tarih Dizisi'nde SP-4204 numarasıyla yayımlandı; ilk baskısı 633 sayfadır. Kitabın merkezinde, Saturn V'lerin kalktığı 39 numaralı fırlatma kompleksi (LC-39) durur. ABD hükümeti yayını olduğu için NASA tam metni ücretsiz PDF olarak sunuyor.

Kitap ne anlatıyor?

Başkan Kennedy Mayıs 1961'de Ay hedefini açıkladığında, Ay'a gidecek uzay aracı yalnızca bir kavramdı, onu taşıyacak roket mühendislerin karalama kâğıtlarındaydı ve bu roketleri fırlatacak üs hiç yoktu. Moonport bu üçüncü eksiğin, yani yeryüzündeki "Ay limanının" öyküsüdür: arazinin nerede ve nasıl satın alındığı, dev binaların bataklık zemine nasıl oturtulduğu, roketleri rampaya taşıyacak araçların nasıl tasarlandığı ve bütün bunların üzerine bir fırlatma ekibinin nasıl kurulduğu.

Kitabın önsözünü 1977'de Kennedy Uzay Merkezi'nin direktörü olan Lee R. Scherer yazmıştır. Scherer, zaman o kadar dardı ki tesislerin planlanması, tasarımı ve hatta inşaatın ilk aşamaları, roketin ne büyüklükte olacağı ya da kaç fırlatma yapılacağı gibi temel sorular yanıtlanmadan başlamak zorunda kalındığını hatırlatır. Kitap yazılırken aynı tesisler Uzay Mekiği için yeniden düzenleniyordu.

Kitap 24 bölümden oluşur. İlk on bölüm Cape Canaveral'daki 34 ve 37 numaralı kompleksleri, Saturn I denemelerini, Merritt Adası'nın satın alınmasını ve fırlatma ekibinin oluşmasını anlatır. 11-15. bölümler LC-39'un tasarımına, inşasına ve faaliyete geçirilmesine ayrılır. 16-23. bölümler 1966 başından Aralık 1972'deki Apollo 17'ye kadar fırlatma operasyonlarını izler. Son bölüm ise kısa bir değerlendirmedir. Ekler arasında Apollo 9 ve Apollo 14 geri sayımlarının ve Apollo 11'in LC-39'daki hazırlık sürecinin dökümleri vardır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

İlk adımlar ve Saturn I dönemi: Kitap, Cape Canaveral'ın 1950'lerde füze denemeleri için bir atış alanına dönüşmesiyle ve Kurt Debus yönetimindeki Füze Atış Laboratuvarı'yla başlar. Von Braun ekibinin Florida kolu, ilk Saturn I'ler için 34 ve 37 numaralı kompleksleri kurar. Bu dönemde bir geri sayımda yaşanan aksaklık, ileride son deneme olarak bütün geri sayımın prova edilmesi uygulamasını doğurur.

Ay limanının yeri: Kennedy'nin kararından sonra NASA daha büyük bir üs arar. Georgia kıyısı gibi seçenekler ve deniz üzerine kurulacak bir fırlatma platformu fikri de tartışılır, ama Cape Canaveral'ın üstünlükleri ağır basar. NASA, Eylül 1961'de Kongre'den Merritt Adası'nda 324 kilometrekarelik arazi alımı için izin ister. Kennedy'nin Kasım 1963'te suikastle öldürülmesinin ardından Başkan Johnson merkezin adını John F. Kennedy Uzay Merkezi olarak değiştirir.

LC-39'un inşası: Kitabın en ilgi çekici kısmıdır. Roketin rampada değil, kapalı bir binada dikey olarak birleştirilip hazır hâlde rampaya taşınması fikri benimsenir. Bu "mobil fırlatma" anlayışı, dünyanın en büyük binalarından biri olan Araç Montaj Binası'nı (VAB), dev paletli taşıyıcıları, mobil fırlatma kulelerini ve özel bir taşıma yolunu gerektirir. Kongre desteği 1962'den sonra azaldıkça planlar küçülür: montaj binasının yüksek bölmeleri altıdan dörde iner.

Yangın ve toparlanma: 27 Ocak 1967'de 34 numaralı rampada yapılan bir deneme sırasında Apollo 1 (AS-204) kapsülünde çıkan yangın Gus Grissom, Ed White ve Roger Chaffee'nin ölümüne yol açar. Kitap bu felaketin deneme yöntemlerini ve güvenlik kurallarını nasıl değiştirdiğini, uzay aracı işlerinin ilk kez tamamen Kennedy'nin yönetimine geçtiğini anlatır.

Ay uçuşları: İlk Saturn V'in (Apollo 4) hazırlığı uzun gecikmelerle geçer; roket sonunda 9 Kasım 1967'de LC-39'dan kalkar. Ardından insanlı Apollo uçuşları, Apollo 11'in başarısı, Apollo 12'nin kalkıştan hemen sonra yıldırım çarpmasıyla yaşadığı korku ve Apollo 15-17 ile uzayan Ay keşifleri gelir.

Beş yıl sonra: Son bölüm, 16 Temmuz 1974'te LC-39'un ulusal tarihî alan olarak adanmasıyla açılır; Apollo 11'in kalkışından tam beş yıl sonra Armstrong, Aldrin ve Collins bir anıt levhanın örtüsünü kaldırır. Yazarlara göre üssün en önemli teknolojik katkısı, devasa binalardan çok fırlatma işlemlerinin bilgisayarla otomatikleştirilmesidir. Ekibin başarısını hatalarından ders çıkarabilmesine bağlarlar ve geriye dönüp bakıldığında NASA ile Kongre'nin kompleksi gereğinden büyük kurmuş göründüğü sonucuna varırlar.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitap, NASA'nın Florida Üniversitesi ile yaptığı bir sözleşme kapsamında yazıldı. Yazarlar önsözde, NASA'nın son okuma ve yayın hakkına sahip olmasının sonuçlarını bir ölçüde yumuşatmış olabileceğini dürüstçe kabul eder, ama bunun bir "saray tarihi" olmadığını savunur: Kennedy ekibine yöneltilen eleştiriler ve fırlatma işlemlerindeki hatalar ayrıntılı işlenir, bazı katılımcıların isteğine rağmen program içindeki çatışmalar da anlatılır. Asıl zayıflığın NASA belgelerine bağımlılık olabileceğini, yüklenicilerin ve Hava Kuvvetleri gibi destek kurumlarının hak ettiği yeri alamamış olabileceğini de eklerler.

Benson ve Faherty, kitabı resmî, güncel ve teknolojik tarihin bir karışımı olarak tanımlar. Olaylara çok yakın yazmanın avantajı, yüzlerce tanıkla görüşebilmeleriydi; bu tanıklar yazılı kayda geçmemiş olayları anlatmış, kişisel dosyalarından belgeler vermişti. Dezavantajı ise perspektif eksikliğiydi: Sovyet tarafının öyküsü henüz bilinmediği için uzay yarışına bakışlarının sınırlı olduğunu söylerler ve son değerlendirmeyi 21. yüzyıl tarihçilerine bırakırlar. NASA'nın 1970'lerde metrik sisteme geçişi nedeniyle yazarlar ölçüleri de metrik birimlerle vermek zorunda kalmıştır.

Kitap, NASA'nın Apollo tarihleri dizisinin bir parçasıdır. Bu dizide Saturn roketleri Roger E. Bilstein'ın Stages to Saturn'ünde, Apollo uzay araçları Chariots for Apollo'da, Ay bilimi ise Where No Man Has Gone Before'da anlatılır. Moonport dizinin yerdeki ayağını, yani fırlatma üssünü tamamlar.

Kitaptaki bilim

Moonport bir mühendislik ve operasyon tarihidir, ama birkaç önemli bilimsel ve teknik fikri anlaşılır biçimde işler.

Neden Florida? Kitaba göre Cape Canaveral'ın üstünlükleri açıktı: Güneydoğuya, Ascension Adası'na kadar yaklaşık 9000 kilometre uzanan bir izleme istasyonları zincirinin başındaydı, deneyimli bir fırlatma ekibi vardı, yakınında patlamalardan ya da yolunu şaşıran füzelerden zarar görebilecek büyük şehirler yoktu ve Merritt Adası'nda büyümeye yer vardı.

Ölçek sorunu: Yazarlara göre Merritt Adası tesislerinin tasarımı genelde bilinen tekniklerle yapılabiliyordu; asıl zorluk ölçekti. Montaj binası 3,6 milyon metreküplük iç hacmiyle Pentagon ile Chicago'daki dev Merchandise Mart'ın toplamına yakındı ve kasırga bölgesindeki bir bataklığa, saatte 200 kilometrelik rüzgâra dayanacak biçimde tasarlandı. Paletli taşıyıcı 8000 tonluk yük için tasarlanmıştı ve bu büyüklük, inşaattan önce tasarımın denenmesini imkânsız kılıyordu.

Yıldırım ve hava: Kitap yıldırım tehlikesine ayrı bir başlık ayırır. Kennedy yöneticileri yıldırımdan baştan beri kaygılıydı; Araç Montaj Binası'na ve rampadaki yapılara her yıl birkaç kez yıldırım düşeceği hesaplanmış, mobil fırlatma kulesinin tepesine bir paratoner direği konmuştu. Yine de 14 Kasım 1969'da Apollo 12, kalkıştan 36 saniye sonra yaklaşık 2000 metre yükseklikte ve 16 saniye sonra bir kez daha yıldırım deşarjına uğradı. Uzay aracında elektrik bir anlığına kesildi, sistemler yedek güç kaynağına geçti ve ekip asıl gücü kısa sürede geri getirdi. Kitabın anlattığına göre NASA yetkilileri kalkıştan sonraki basın toplantısında yıldırım ihtimalini küçümsemiş, olay ancak aracın verileri ve kamera kayıtlarıyla kesinleşmişti. Bu olaydan sonra LC-39'un elektrik koruması gözden geçirildi ve hava koşullarına ilişkin kurallar sıkılaştırıldı.

Otomasyon: Kitabın vardığı belki de en ilginç sonuç, bilgisayarların yalnızca izleme için değil, uzun işlem dizilerini komuta etmek için kullanılmasıdır. Yazarlar bu otomasyonun yaklaşık on yıl sürdüğünü ve bazen bütün operasyonu tehlikeye attığını, ama bilgisayarlar olmadan bir Apollo-Saturn V'in zamanında fırlatılmasının pek mümkün olmayacağını söyler.

Etkisi ve bugünkü yeri

Moonport, Kennedy Uzay Merkezi'nin Apollo dönemine ilişkin en kapsamlı başvuru kitaplarından biri olarak kalmaktadır. Yazarların kompleksin "gereğinden büyük" kurulduğu yönündeki değerlendirmesi de zamanla yeni bir anlam kazandı: Kitabın önsözünde belirtildiği gibi tesisler Uzay Mekiği için uyarlandı, LC-39 da Apollo'dan sonra Skylab'dan Apollo-Soyuz'a ve Uzay Mekiği uçuşlarına kadar NASA'nın bütün insanlı fırlatmalarına ev sahipliği yaptı. SLS roketi Kasım 2022'de Artemis I'i ve 1 Nisan 2026'da Artemis II'yi yine aynı kompleksin 39B rampasından fırlattı. Yani Benson ve Faherty'nin anlattığı "Ay limanı" yarım asır sonra yeniden Ay'a araç gönderiyor.

Ödüller ve uyarlamalar

Doğrulanabilir bir ödül kaydı bulunamadı. Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Kitapla aynı dönemi Neil Armstrong'un gözünden anlatan Ay'da İlk İnsan filmi, Apollo 1 yangınını da işler. Rampadaki ekibin Houston'daki karşılığı olan uçuş kontrolcülerini merak edenler Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo belgeseline bakabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uzay merkezlerini ve fırlatma işlemlerini merak edenler: Kitabın ana eksenini oluşturan 11-16. bölümlerden, yani LC-39'un tasarımı, inşası ve otomasyonundan başlayın.
• Apollo görevlerini izleyenler: 18-23. bölümler Apollo 1 yangınından Apollo 17'ye kadar her uçuşun rampadaki hazırlığını anlatır.
• Bölge tarihiyle ilgilenenler: 14. bölüm, uzay programının Florida kıyısındaki toplumsal ve ekonomik etkilerine ayrılmıştır.

Kitap İngilizcedir ve doğrulanabilir bir Türkçe baskısı yoktur. Apollo'yu yerden, rampadan izlemek isteyen okur için iyi bir tamamlayıcıdır; aynı ekibin Apollo'yu yapanların ağzından anlattığı genel bir giriş için Apollo Expeditions to the Moon, Apollo 1 kurbanlarından biri için Gus Grissom sayfamıza bakabilirsiniz.