Ay neden yarım görünür?

Ay yarım görünür, çünkü Dünya'nın çevresindeki yolculuğunun belli bir noktasında Güneş ışığının vurduğu yarısını tam yandan görürüz: aydınlık yarının yarısı bize dönüktür, öbür yarısı değildir. Bu evrelere ilk dördün ve son dördün denir; Ay o sırada Dünya'dan bakınca Güneş'le aşağı yukarı dik açı yapar. Ay'ın kendisi hiçbir zaman "yarım" değildir: NASA'nın deyişiyle Ay'ın her zaman yarısı Güneş'le aydınlanır, değişen yalnızca o aydınlık yarının ne kadarını gördüğümüzdür.

Ay'ın evreleri nasıl oluşur?

Ay kendi ışığını üretmez, Güneş'in ışığını yansıtır. Tıpkı Dünya gibi onun da bir gündüz yüzü, bir de gece yüzü vardır. Ay yaklaşık 29,5 günde bir evre döngüsünü tamamlarken Güneş, Dünya ve Ay arasındaki açı sürekli değişir; biz de aydınlık yarıyı her gün biraz farklı bir açıdan görürüz. Yeni ayda aydınlık yüz tamamen bize ters, dolunayda tamamen bize dönüktür. Arada sırasıyla büyüyen hilal, ilk dördün, büyüyen şişkin ay, dolunay, küçülen şişkin ay, son dördün ve küçülen hilal gelir. Evreleri ayrıntılı tanımlarıyla Ay evreleri sözlük maddemizde bulabilirsiniz.

Yarım aya neden "dördün" denir?

İsim, Ay'ın yolculuğunun dörtte birini tamamlamasından gelir. Yeni aydan yaklaşık bir hafta sonra Ay, evre döngüsünün çeyreğini geride bırakır ve ilk dördüne ulaşır; dolunaydan bir hafta sonra da son dördün gelir. İngilizcedeki quarter (çeyrek) adı da aynı mantığa dayanır. Bir başka açıdan da adı yerindedir: yarım ay görünümünde biz Ay'ın kendi yüzeyinin yalnız dörtte birini aydınlık görürüz, çünkü Ay'ın bize dönük yarısının yarısı ışık alır.

Verileri göster

0	Yeni ay: görünmez
3,7	Büyüyen hilal: akşam batıda
7,4	İlk dördün: sağ yarı aydınlık
14,8	Dolunay: bütün gece gökte
22,1	Son dördün: sol yarı aydınlık
29,5	Yeniden yeni ay

Ay'ın hangi yarısı aydınlık olur?

Türkiye'nin de bulunduğu kuzey yarımküreden bakıldığında ilk dördünde Ay'ın sağ yarısı, son dördünde sol yarısı aydınlıktır. Büyüyen Ay sağdan dolar, küçülen Ay sağdan boşalır. Güney yarımkürede, örneğin Avustralya'da, Ay gökyüzünde ters yönden görüldüğü için durum tam tersidir. İlk dördün öğle saatlerinde doğup gece yarısı dolayında batar; akşamın ilk saatlerinde güney göğünde yüksekte durur. Son dördün ise gece yarısı dolayında doğar ve öğle saatlerinde batar, bu yüzden sabahları gündüz gökyüzünde kolayca görülür. O günkü evreyi Bugün Ay hangi evrede? sayfamızdan öğrenebilirsiniz.

Evreler Dünya'nın gölgesinden mi oluşur?

Hayır; bu çok yaygın bir yanlış inanış. NASA da evrelerin Dünya'nın gölgesinden kaynaklanmadığını özellikle vurgular. Dünya'nın gölgesi Ay'a yalnız Ay tutulmalarında düşer ve bu ancak dolunayda, üstelik yılda birkaç kez olur. Tutulmalarla evreler arasındaki farkı Ay evreleri ve tutulmalar maddemizde ayrıntılı anlattık. Hilal evrelerinde Ay'ın karanlık kısmının bazen hafifçe seçilmesinin nedeni de gölge değil, Dünya'dan yansıyan güneş ışığıdır; buna "Dünya ışığı" denir.

Kısaca

• Ay'ın her zaman yarısı aydınlıktır; evreler, bu yarının ne kadarını gördüğümüze bağlıdır.
• Yarım ay, ilk dördün ve son dördün evreleridir; Ay o sırada Güneş'le dik açıda durur.
• Kuzey yarımkürede ilk dördünde sağ, son dördünde sol yarı aydınlıktır.
• Bir evre döngüsü yaklaşık 29,5 gün sürer; dördünler yeni ay ve dolunaydan yaklaşık bir hafta sonra gelir.
• Evreler Dünya'nın gölgesinden oluşmaz; gölge yalnız tutulmalarda Ay'a düşer.

Bugün Ay'ın hangi evrede olduğunu, dolunay ve yeni ay tarihlerini Ay takvimi sayfasında görebilirsiniz.