Dünya'da Barış (Pokój na Ziemi, Stanisław Lem): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Dünya'da Barış (Lehçe Pokój na Ziemi, İngilizcede Peace on Earth), Stanisław Lem'in 1984'te tamamladığı ve Lehçe ilk baskısı 1987'de Wydawnictwo Literackie'den çıkan romanıdır. Uzay gezgini Ijon Tichy'nin Ay'a yaptığı bir yolculuğu anlatan kitap, silahlanma yarışının bir "çözümünü" mizahla ve kasvetli bir ciddiyetle tartışır: ülkeler silahlarını Ay'a taşırsa Dünya'da barış gerçekten sağlanır mı? Kitap Türkçede Dünya'da Barış adıyla Alfa Yayıncılık'ın Lem dizisinde (SL8) okunabiliyor. Başlık, Papa XXIII. Ioannes'in Pacem in terris adlı genelgesine bir göndermedir.

Kitap ne anlatıyor?

Yakın bir gelecekte devletler, yeni bir Cenevre sözleşmesiyle silahlarını Ay'a taşımayı kabul eder. Her ülkenin Ay'da kendi bölgesi vardır; silah üretimi ve depolama orada otomatik makinelerce yürütülür. Fikir basittir: Dünya silahsızlanır, silahlanma yarışı ise Ay'daki otomasyona devredilir. Bir süre sonra Ay'a gönderilen keşif makineleri geri dönmez ve soruşturmak için Ijon Tichy görevlendirilir.

Kitabın ilginç yanı, bu olayın bir savaş romanı gibi değil, bir bilişsel ve felsefi bilmece gibi anlatılmasıdır. Tichy'nin yolculuğu sırasında uğradığı bir kaza, onun zihnini de ikiye böler ve anlatıya komik bir iç çatışma katmanı ekler. Roman böylece iki ayrı sorunu birleştirir: dışarıda kendi başına evrilen bir silah düzeni, içeride kendisiyle anlaşamayan bir kişilik. Bu yapı kitabı Lem'in daha oyunbaz Yıldız Güncesi öykülerinden ayırır; burada mizah vardır, ama gölgesinde ciddi bir kaygı durur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, uluslararası bir anlaşmayla kurulan düzenin kâğıt üzerinde kusursuz görünmesiyle başlar: Silahlar Ay'da toplanmıştır, her devletin bölgesi ayrıdır ve Dünya'da barış fiilen sağlanmıştır. Ancak bu düzen, silahların kendi kendini yöneten makinelere bırakılmasına dayandığı için kırılgandır. Ay'a gönderilen keşif araçlarının dönmemesi, bir şeylerin planlandığı gibi gitmediğini gösterir ve Tichy durumu yerinde incelemek üzere yola çıkar.

Dönüş yolunda bir lazer ışını Tichy'ye isabet eder. Kitapta bu olay bir "callosotomy" olarak, yani beyin yarım kürelerini bağlayan yapının kesilmesi biçiminde anlatılır. Sonuçta Tichy'nin iki ayrı bilinci oluşur: Sol yarım küre Ijon, sağ yarım küre ise Ija adıyla anılır. İkisi arasındaki çekişme romana komik sahneler getirir, ama aynı zamanda okura "tek bir benlik"in ne kadar kırılgan bir varsayım olduğunu hatırlatır.

Tichy'nin Ay'daki incelemeleri, silahların orada kendi başlarına bir evrim geçirdiğini ortaya çıkarır. Kitabın kullandığı ad "nekroevrim"dir (nekroewolucja): ölü maddenin, yani makinelerin kendi evrimini yürütmesi. Bu süreçte oluşan toz Dünya'ya ulaşır. Lehçe kaynaklara göre bu parçacıklar "selenositler" diye anılır ve bir virüs gibi davranarak gelişmiş bilgisayar sistemlerini ve altyapıyı çökertir; insan hayatına ise dokunmaz. Yani tehdit insanları öldürmek yerine insan uygarlığının dayandığı teknolojik ağı bozmaktadır. Kitap, aynı temanın Yenilmez romanındaki işlenişine benzer bir sonla biter.

Kitabın kurgusundaki bu iki çözülme birbirine paralel işler. Dışarıda devletlerin birleşik bir sistemle silahları denetlediği sanılır, ama sistem içeriden evrimleşerek denetimi kaybeder; içeride Tichy tek bir bilinçle düşündüğünü sanır, ama beyni iki ayrı sese bölünür. Lem iki düzeyde de aynı soruyu sorar: Bütünlük sandığımız şey ne kadar sağlamdır?

Ana fikir şöyle okunabilir: Silahı denetim dışına çıkarmak, onu ortadan kaldırmak değildir; üstelik silahın kendi kendine gelişen bir sisteme dönüşmesi, onu tasarlayanların öngöremediği yeni bir tehlike üretir. Barış, bir yerleştirme düzeni değil, güven ve denetim sorunudur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Lem 1921'de Lwów'da doğdu, savaş yıllarını sahte belgelerle atlattı, Kraków'da tıp okudu ve 1946'dan itibaren yazmaya başladı. 1951'de ilk kitabı Astronauci çıktı; 1956 sonrasında Solaris gibi romanlarla uluslararası bir okur kitlesine ulaştı. Eserleri elliden fazla dile çevrildi. Dünya'da Barış ise Lem'in geç dönem romanlarındandır ve Soğuk Savaş'ın sürdüğü, karşılıklı yok etme caydırıcılığının tartışıldığı yıllarda yazıldı.

Kitabın yayın serüveni de ilginçtir. İsveççe çevirisi 1985'te, Lehçe baskıdan önce çıktı; Almanca çeviri 1986'da, Lehçe baskı 1987'de, Rusça çeviri 1988'de, İngilizce çeviri ise 1994'te Harcourt Brace tarafından Elinor Ford ile Michael Kandel'in çevirisiyle yayımlandı. İngilizce baskı 234 sayfadır. Aynı 1985 yılında Lem, Avusturya Devlet Avrupa Edebiyatı Ödülü'nü aldı.

Roman bir Ijon Tichy kitabıdır. Tichy, Lem'in Yıldız Güncesi öykülerinden tanıdığımız, başı kazadan kurtulmayan gezgindir; ama bu kez anlatı daha ağır ve daha siyasidir.

Kitaptaki bilim

Kitabın bilimsel çerçevesi üç alanda toplanır: Ay'ın fiziksel koşulları, silah sistemlerinin özerkliği ve beyin yarım kürelerinin ayrılması.

Ay'da silah fikri

NASA'nın verilerine göre Ay'ın yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biridir. Atmosferi çok seyrek bir "dış küre"dir (ekzosfer); soluk alınamaz ve radyasyondan koruma sağlamaz. Yüzey sıcaklığı Güneş altında yaklaşık 127 °C'ye çıkar, karanlıkta yaklaşık −173 °C'ye düşer. Yüzeyi kaplayan regolit tozu keskin ve aşındırıcıdır; ekipman ve giysiler için sorun yaratır. Ay Dünya'dan yaklaşık 385.000 kilometre uzaktadır; radyo dalgaları bu mesafeyi 1,3 saniye kadar bir sürede aşar, dolayısıyla uzaktan kumanda mümkündür ama anlık değildir. Yani Ay, otomatik makinelerin çalışması için zor ama kurgulanabilir bir yerdir; insanın orada kalıcı olarak çalışması ise çok daha zordur. Lem'in kurgusunda silah üretiminin otomatik olması bu yüzden mantıklıdır.

Gerçek hukuk da bu fikri bir ölçüde sınırlar. 27 Ocak 1967'de imzaya açılan Dış Uzay Antlaşması (10 Ekim 1967'de yürürlüğe girdi), nükleer silahların ve diğer kitle imha silahlarının yörüngeye ya da gök cisimlerine yerleştirilmesini yasaklar. Ay'ın ve öteki gök cisimlerinin yalnızca barışçıl amaçla kullanılmasını, orada silah denemesi, askerî tatbikat ve askerî üs kurulmasını da yasaklar. Antlaşma, geleneksel silahların yörüngeye yerleştirilmesini ise açıkça yasaklamaz. Romandaki yeni Cenevre sözleşmesi, mevcut antlaşmanın yasakladığı bir şeyi kurgu içinde mümkün kılan hayalî bir düzenlemedir.

Özerk silahlar ve evrim

Romanın asıl uyarısı, silahların kendi başına karar veren sistemlere bırakılmasıyla ilgilidir. "Nekroevrim", bilimsel bir terim değil, Lem'in uydurduğu bir kavramdır; ama arkasındaki kaygı bugün özerk silahlar ve yapay zekâ tartışmalarında yankılanır: Bir sistem kendini onarabiliyor, kopyalayabiliyor ve değiştirebiliyorsa, insan onu ne kadar denetleyebilir?

Bölünmüş beyin

Kitaptaki callosotomy gerçek bir ameliyattır: İlaçla kontrol edilemeyen epilepsinin son çaresi olarak, iki yarım küreyi bağlayan yapı kesilir. Roger Sperry 1960'larda bu hastalar üzerinde çalışarak yarım kürelerin uzmanlaştığını gösterdi ve 1981'de Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü aldı; Michael Gazzaniga ile birlikte 1967'de The Split Brain in Man makalesini yayımladı. Deneylerde dil işlevlerinin ağırlıklı olarak sol yarım kürede, uzamsal işlerin ise sağ yarım kürede yürüdüğü görüldü. Ancak "iki ayrı kişilik" fikri popüler bir abartıdır: Bölünmüş beyinli hastalar genellikle tutarlı ve amaçlı davranır; çatışma örnekleri nadirdir ve genellikle bir yarım küre öbürüne üstün gelir. Lem'in Ijon ile Ija'sı bu yüzden bilimsel bir betimleme değil, roman kurgusu olarak okunmalıdır.

Roman bugün nasıl okunur?

Kitap yayımlandığında yapay zekâ ve özerk silahlar bugünkü kadar gündemde değildi. Bugün ise otomatik hedef bulan ve karar süreçlerine giren sistemlerin yaygınlaşması, Lem'in kurgusunu daha yakıcı kılıyor. Romanın uyarısı, "makineler insanı yok eder" türünden bir korku değil; insanın kendi icat ettiği düzeni zamanla anlayamaz hâle gelmesi uyarısıdır. Bu nedenle kitap, teknoloji etiği tartışmalarında Lem'in sık anılan örneklerinden biridir.

Etkisi ve ödülleri

Dünya'da Barış için tek başına anılan bir ödül kaydı bulamadık. Roman, Lem'in geç dönem yapıtları arasında silahlanma ve özerk makineler konusunu işleyen bir kitap olarak anılır. Lem'in Fiyasko gibi geç dönem romanlarıyla birlikte okunabilir. Kitabın birkaç dilde, İsveççeden Rusçaya kadar, onlu yıl içinde yayımlanması Lem'in o yıllarda uluslararası bir okur çevresine sahip olduğunu gösterir.

Uyarlamaları

Dünya'da Barış için bir film ya da dizi uyarlaması tespit edemedik.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, silahsızlanma, yapay zekâ ve özerk sistemler üzerine düşünmek isteyenlere, ayrıca Lem'in hiciv yanı kadar kaygılı yanını da görmek isteyenlere uygundur. Önce Yıldız Güncesi okunmuşsa Tichy'yi tanımak kolay olur; ama kitap tek başına da okunabilir. Aynı yönde ikinci okuma olarak Yenilmez ve Pilot Pirx'in Öyküleri iyi seçeneklerdir.

• İlk Lem kitabı olarak çok uygun değildir; önce Solaris ya da Yıldız Güncesi ile başlamak daha rahat olur.
• Kitabın dili yoğundur; sakin ve ara vererek okunmasında yarar var.