Astronauci (The Astronauts, Stanisław Lem): konusu, Venüs bilimi ve okuma rehberi

Astronauci (İngilizcede The Astronauts), Stanisław Lem'in 1951'de Varşova'da Czytelnik yayınevinden çıkan ilk bilimkurgu romanıdır; aynı zamanda yazarın yayımlanan ilk kitabıdır. Konusu, 21. yüzyılın başındaki bir gelecekte, Sibirya'da bulunan Venüslü bir kayıttan yola çıkarak Venüs'e yapılan bir yolculuktur. Kitabın Türkçe bir baskısını doğrulayamadık. Romandan 1960'ta çekilen Doğu Alman–Polonya ortak yapımı film Der schweigende Stern adıyla bilinir.

Kitap ne anlatıyor?

Roman, insanlığın savaşı, yoksulluğu ve kapitalizmi geride bıraktığı bir gelecekte geçer. Bilim insanları, Sibirya'da yürütülen çalışmalar sırasında yabancı bir cisim bulur: üzerine bilgi kodlanmış manyetik tel dolu bir kap. Bu kayıt, Tunguska olayı olarak bilinen 1908'deki patlamayla ilişkilendirilir ve Venüs'ten gelmiş olması gerektiği anlaşılır. Çözülen mesaj, Dünya için bir istila tehdidi gibi okunur. Bunun üzerine aslında Mars için hazırlanmış olan nükleer enerjili "Kosmokrator" adlı uzay gemisi Venüs'e yönlendirilir.

Roman iki katmanlıdır. Bir yanda bir macera ve keşif öyküsü, öbür yanda o dönemin resmî ideolojisinin dünya görüşünü yansıtan bir ütopya vardır. Lem birinci katmanda bilimsel hayal gücünü, ikincisinde ise 1950'lerin Polonya'sında bir kitabın yayımlanabilmesi için gereken kalıpları kullanır. Bu çift katman kitabı hem ilginç hem de zaman zaman zorlayıcı kılar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Hikâye, Sibirya'da bulunan kaydın çözümlenmesiyle başlar. Kayıt, Venüs'te gelişmiş bir uygarlığın var olduğunu ve Dünya'ya yönelik bir tehdit taşıdığını düşündürür. Dünya'nın yönetimi, olası bir ilk temas ya da savunma ihtiyacı için, aslında Mars'a gitmesi planlanan nükleer enerjili Kosmokrator'u Venüs'e yönlendirir. Gezegen değişikliği, keşfin ne kadar acil görüldüğünü gösterir.

Gemi Venüs'e vardığında kimse onları karşılamaz. Gezegen bir zamanlar teknolojik olarak çok gelişmiş bir uygarlığa ev sahipliği yapmış, ama artık ölü bir dünyadır. Ekip kalıntıları inceleyerek ne olduğunu çözer: Venüs uygarlığı kendi içinde bölünmüş ve iç savaşta nükleer silahlarla kendini yok etmiştir. Sibirya'ya düşen gemi, bu savaşın son evresinde yola çıkarılmıştır; savaşan iki tarafın da sonunu getirmiştir. Dünya'ya ulaşan mesaj bu yüzden bir istila planı değil, yok olan bir uygarlığın son hamlesinin izidir.

Olay örgüsü kısaca üç aşamada ilerler: Dünya'daki keşif ve tehdit algısı, uzay yolculuğu, Venüs'te gerçekle yüzleşme. İlk aşamada okur bir istila korkusuna, ikinci aşamada bir keşif heyecanına, üçüncü aşamada ise bir uygarlığın yıkımının hüznüne çağrılır; böylece korku, yerini yıkımın kanıtına bırakır.

Böylece roman bir ilk temas hikâyesi olmaktan çıkar ve bir uyarı hikâyesine dönüşür: Teknolojik gücün tek başına bir uygarlığı kurtarmadığı, bölünmüş bir toplumun elindeki silahın onu da yok edebileceği işlenir. Venüs'ün kaderi, Dünya'nın o dönemdeki nükleer korkularının bir aynası gibi okunabilir. Kitabın sunduğu çözüm ise dönemin resmî ideolojisinin çözümüdür: Dünya'nın sorunlarını aşmış, birleşik bir toplum olarak yıldızlara çıkması. Lem sonradan bu bakışı fazla saf buldu; modern okur için kitap, hem 1950'lerin ideolojik kalıplarını hem de erken dönem Lem'in sınırlarını görmek için ilginç bir belgedir. Gelişmiş uygarlıkların neden görünmediği sorusu Fermi paradoksu başlığı altında tartışılır; Lem'in Venüs'ü, uygarlıkların kendi silahlarıyla sönmesi ihtimalinin edebî bir örneğidir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Lem 12 Eylül 1921'de Lwów'da doğdu, savaş yıllarını sahte belgelerle atlattı, 1945'te Kraków'a taşındı ve tıp okudu. 1946'da yazmaya başladı ve ilk bilimkurgu romanı Człowiek z Marsa (Marslı) tefrika olarak yayımlandı. Yarı otobiyografik romanı Szpital Przemienienia (Dönüşüm Hastanesi) 1948'de tamamlanmıştı, ama devlet sansürü yüzünden daha geç yayımlanabildi. Bu yüzden basılan ilk kitabı Astronauci oldu. Roman ayrıca 1951-1952'de Sztandar Młodych adlı gençlik gazetesinde tefrika edildi.

Kitabın yazıldığı dönemde Polonya'da yayımlanan edebiyat sosyalist gerçekçilik ilkelerine uymak zorundaydı: İnsanın doğaya zaferi ve komünist düzenin başarısı vurgulanmalıydı. Roman bu çerçevenin izlerini taşır. Lem yıllar sonra kitabı eleştirdi; her şeyin fazla düzgün ve dengeli olduğunu, her sayfasında saflık bulunduğunu söyledi. Buna rağmen kitabın başarısı ve yayınevinden aldığı avans onu bilimkurguya tam zamanlı yönelmeye cesaretlendirdi. 1956'daki "Polonya Ekimi" gevşemesinin ardından bu yönelişin meyveleri geldi: Solaris (1961) Lem'in uluslararası ününün dönüm noktası oldu. Astronauci'nin ilk yabancı dil çevirisi 1956'da Çekçe olarak çıktı.

Lem 2006'da öldü; eserleri elliden fazla dile çevrildi ve 45 milyondan fazla kopya sattı. Kitabın yayımlanışının 60. yıldönümü olan Kasım 2011'de Google, Lem'in ilk kitabını bir Doodle ile andı.

Kitaptaki bilim

Venüs: ölü uygarlıktan cehenneme

Lem'in tasarladığı Venüs, kalıntılarla dolu ölü bir dünyadır. Gerçek Venüs ise NASA'ya göre çok daha sert bir yerdir. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C (872 °F) olup kurşunu eritecek kadar yüksektir; yüzey basıncı Dünya'da deniz seviyesindekinin yaklaşık 93 katıdır. Atmosfer ağırlıklı olarak karbondioksittir ve bulutlar sülfürik asitten oluşur; bu, "kaçak sera etkisi"nin sonucudur. Bir Venüs günü 243 Dünya günü sürer, yani yılından (225 gün) uzundur ve Güneş batıdan doğar. Ayrıntılar için Venüs'ün atmosferi sayfasına bakabilirsiniz.

Böyle bir yüzeyde yaşam ya da uygarlık fikri bugün neredeyse imkânsız görünür. NASA'nın derlemesine göre Sovyetler Birliği'nin Venera programı 1961 ile 1984 arasında Venüs yüzeyine on araç indirdi; en uzun dayanan araç yaklaşık iki saat çalışarak kuru, loş ve kayalık bir manzaranın fotoğraflarını yolladı. NASA, Venüs'ün Dünya'ya boyut olarak benzediğini, ama koşullarının yaşama düşman olduğunu vurgular. Yoğun bulut örtüsü yüzeyi dışarıdan görünmez kılar. Romanın yazıldığı 1950'lerde yüzey koşulları bilinmiyordu; bu yüzden kitap bilimsel bilgi eksikliğinin bir ürünüdür ve bugün tarihî bir belge olarak okunmalıdır.

Tunguska olayı

Romandaki Sibirya cismi gerçek bir olaya bağlanır. 30 Haziran 1908'de Sibirya'da Podkamennaya Tunguska Nehri yakınında bir patlama oldu ve yaklaşık 2.150 kilometrekarelik ormanı yatırdı. Patlamanın enerjisinin 10 ila 30 megaton TNT arasında, yani ilk nükleer deneme olan Trinity'nin yaklaşık bin katı olduğu tahmin edilir. En az üç kişi öldü, onlarca kişi sersemleyerek yere yığıldı; bölgenin ıssızlığı can kaybını sınırladı. Bilimsel görüş birliği, bunun 50-60 metre çapında taşlı bir asteroit ya da kuyruklu yıldız parçasının 5-10 kilometre yükseklikte havada patlamasıyla (hava patlaması) oluştuğu yönündedir. Leonid Kulik 1927'deki ilk büyük keşif gezisinde ağaçların kelebek kanadı biçiminde yattığını gördü, ama bir krater bulamadı; kraterin olmaması hava patlaması açıklamasını destekler. Uzaylı gemisi gibi öneriler bu görüşün dışında kalır, ama Lem'in romanı bu popüler fikri edebî malzemeye çeviren erken örneklerdendir.

Etkisi ve ödülleri

Astronauci, Lem'in kariyerinin başlangıç noktasıdır. Yazarın kendisinin sonradan eleştirdiği bir kitap olduğundan, onun edebî gelişimini görmek için de önemlidir. Kitap için doğrulanmış bir ödül kaydı bulamadık.

Uyarlamaları

Romandan 1960 yapımı Der schweigende Stern (Lehçe Milcząca gwiazda) filmi uyarlandı; yönetmeni Doğu Alman Kurt Maetzig'dir. Film, DEFA ile Polonyalı stüdyoların ortak yapımıdır ve 26 Şubat 1960'ta Doğu Almanya'da gösterime girdi; süresi 95 dakikaydı. Senaryo, siyasi kaygılar nedeniyle on iki farklı sürümden geçti. Oyuncular arasında Günther Simon, Yoko Tani ve Julius Ongewe vardı; Ongewe'nin canlandırdığı rol, uzayda yolculuk eden ilk siyahî karakterlerden biri olarak anılır. ABD'de 1962'de First Spaceship on Venus adıyla ve 79 dakikaya kısaltılmış olarak gösterildi; bu sürümde karakterlerin uyrukları değiştirildi (Rus komutan Amerikalı, Polonyalı mühendis Fransız oldu) ve Hiroşima'ya yapılan göndermeler çıkarıldı. Film 1964'te Trieste Ütopik Filmler Festivali'nde "Altın Uzay Gemisi" ödülünü aldı. Lem filmi sevmedi; kitapla ilgisi olmayan, sıkıcı ve kötü bir yapım bulduğunu söyledi. Filmin sitemizde bir sayfası yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Astronauci, Lem'in sonraki başyapıtlarının henüz görünmediği erken ve ideolojik bir kitaptır. Soğuk Savaş dönemi bilimkurgusunu, Doğu Bloku edebiyatının koşullarını ve Lem'in gelişimini merak edenler için ilginçtir. Türkçe baskısı doğrulanamadığı için, Türkçe okurun Lem'e başlaması için daha uygun seçenekler var.

• Lem'i ilk kez okuyacaksanız Solaris ya da Yıldız Güncesi ile başlayın.
• İlk temas konusunu merak ediyorsanız Aden, Sahibinin Sesi ve Fiyasko daha olgun örneklerdir.
• Venüs'ü gerçek bilimle öğrenmek için Venüs sayfasına bakın.