Leonard Mlodinow

Leonard Mlodinow kimdir?

Leonard Mlodinow (doğumu 26 Kasım 1954, Chicago), Amerikalı kuramsal fizikçi, senarist ve popüler bilim yazarıdır. Geniş okur kitlesi onu en çok Stephen Hawking ile birlikte yazdığı iki kitaptan tanır: Hawking'in 1988 tarihli klasiğini güncelleyip sadeleştiren A Briefer History of Time (2005; Türkçede Zamanın Daha Kısa Tarihi) ve evrenin kökenini açıklamak için Tanrı'ya başvurmanın gerekmediğini savunan The Grand Design (2010; Türkçede Büyük Tasarım). Fizikte ise atom spektrumlarını sonsuz boyutlu bir problem üzerinden yaklaşık hesaplayan "büyük N açılımı" yöntemine ve doğrusal olmayan saydam ortamlarda ışığın kuantum kuramına yaptığı katkılarla bilinir. Bir dönem Uzay Yolu: Yeni Nesil dizisinin senaryo ekibinde de çalıştı.

Hayatı

Mlodinow, Chicago'da Holokost'tan sağ kurtulmuş Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası, Nazi işgali altındaki Polonya'da memleketi Częstochowa'daki Yahudi direnişinin önderlerindendi; 1944'te Buchenwald toplama kampına gönderildi ve bir yıldan uzun süre orada kaldı. Annesi de Polonya'da bir çalışma kampında tutulmuştu. Çift, savaştan sonra New York'ta tanıştı.

Çocukken matematiğe ve kimyaya meraklıydı; lise yıllarında Illinois Üniversitesi'nden bir profesörden organik kimya dersleri aldı. 1972'de Massachusetts'teki Brandeis Üniversitesi'nde okumaya başladı, ancak 1973 sonbaharında Yom Kippur Savaşı patlak verince okula ara verip İsrail'e, bir kibbutza çalışmaya gitti. Kibbutz kütüphanesindeki birkaç İngilizce kitaptan biri Richard Feynman'ın fizik dersleriydi; geceleri bu kitapları okurken ilgisi kimyadan fiziğe kaydı. Brandeis'e dönüp 1976'da matematik ve fizikte çift anadal ile fizik yüksek lisansı diplomalarını aldı. 1981'de Kaliforniya Üniversitesi Berkeley'de kuramsal fizik doktorasını tamamladı; danışmanı aksiyomatik kuantum alan kuramı üzerinde çalışan Eyvind Wichmann'dı.

Doktoradan sonra Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü'nde (Caltech) araştırmacı oldu, ardından Alexander von Humboldt bursuyla Münih'teki Max Planck Fizik ve Astrofizik Enstitüsü'nde çalıştı. 1980'lerin ortasında tam zamanlı akademiyi bırakıp Los Angeles'a taşındı ve televizyon için yazmaya başladı. 1990'larda bilgisayar oyunlarına geçti; Steven Spielberg, Robin Williams ve Walt Disney şirketiyle birlikte ödüllü oyunların yapımcılığını ve tasarımını üstlendi. 1997-2003 yılları arasında New York'taki Scholastic yayınevinde yazılım geliştirme ve matematik eğitimi bölümlerinde yöneticilik yaptı. 11 Eylül 2001 saldırıları sırasında Dünya Ticaret Merkezi'ndeydi. 2005'te yeniden Caltech'e döndü, 2013'e kadar burada ders verdi.

Fiziğe katkıları

Mlodinow'un doktora tezi, kuantum mekaniğinde yeni bir yaklaşım yöntemi önerdi. Fikir şaşırtıcı ama pratikti: bir problemi önce sonsuz sayıda boyutta çözmek, sonra yaşadığımız evrenin yalnızca üç boyutlu olmasından doğan farkı düzeltmeler hâlinde eklemek. Nikos Papanicolaou ile birlikte geliştirdiği bu yöntem, kuramsal kimyacıların bugün de kullandığı "1/d açılımı"nın temeli oldu. Burada pertürbasyon kuramı, yani çözümü bilinen basit bir durumdan yola çıkıp küçük düzeltmelerle gerçeğe yaklaşma tekniği, alışılmadık bir başlangıç noktasıyla kullanılıyordu.

Münih ve Caltech yıllarında ilgisi dielektriklere, yani elektriği iletmeyen ama ışığı geçirebilen ortamlara yöneldi. O dönemde bu tür ortamlardaki elektromanyetik etkileşimlerin kuantum kuramı, boş uzay için kurulmuş matematiksel yapıların doğrudan taşınmasıyla yazılıyordu. Mlodinow, Mark Hillery ile birlikte bu yaklaşımın doğrusal olmayan ortamlarda yanlış sonuç verdiğini gösterdi ve doğru nicemleme yöntemini geliştirdi; ortak makaleleri 1984'te Physical Review A dergisinde yayımlandı. Hollywood yıllarında bile fiziği "hobi olarak" sürdürdü ve Hillery ile yayın yapmaya devam etti. Sonraki çalışmaları zamanın oku, kuantum eşevresizliği (kuantum sistemlerinin çevreyle etkileşip "klasik" davranmaya başlaması) ve kesikli kuantum rastgele yürüyüşler ile göreli kuantum denklemleri arasındaki ilişki üzerine yoğunlaştı.

Uzay Yolu ve ekran yazarlığı

Mlodinow, kendi anlatımına göre cebinde bir senaryo ve birkaç bin dolarla Los Angeles'a geldi ve ilk senaryosunu altı ay sonra satabildi. Sonraki yıllarda Hunter, MacGyver, Night Court ve Uzay Yolu: Yeni Nesil gibi dizilere bölümler yazdı. Yeni Nesil'in ikinci sezonunda Scott Rubenstein ile birlikte hikâye editörü olarak çalıştı; ikilinin yazdığı "The Dauphin" bölümü 20 Şubat 1989'da yayımlandı. Bu bölümde Enterprise, birbirine düşman iki grubu birleştirmesi beklenen genç bir lideri yöneteceği gezegene taşır; genç Wesley Crusher da yolculuk boyunca ona âşık olur. Mlodinow ayrıca 2009 yapımı Beyond the Horizon filminin senaryosunu yazdı.

Hawking ile yazdığı kitaplar

Zamanın Daha Kısa Tarihi, Hawking'in dünya çapında çok satan Zamanın Kısa Tarihi kitabının yeniden yazılmış hâlidir. Amaç, ilk kitabı okuyup zorlanan okura kuantum mekaniğini, sicim kuramını ve Büyük Patlama'yı daha erişilebilir biçimde anlatmak ve aradan geçen yıllarda gelen yeni bulguları eklemekti.

Büyük Tasarım ise daha iddialı bir kitaptı. Bantam Books tarafından ABD'de 7 Eylül 2010'da, İngiltere'de iki gün sonra yayımlandı ve Eylül-Ekim 2010'da New York Times'ın kurgu dışı çok satanlar listesinin zirvesine çıktı. Kitap, doğanın tanrıların iradesiyle değil yasalarla işlediğini savunan İyonyalı Yunan düşünürlerden Kopernik'e uzanan bir bilim tarihiyle başlar. Ardından kuantum mekaniği ile göreliliğin birlikte evrenin "hiçlikten" nasıl doğabileceğini anlamamıza yardım ettiğini savunur. Yazarlara göre kütleçekimi gibi bir yasa var olduğu sürece evren kendiliğinden ortaya çıkabilir. Kitap ayrıca on bir boyutlu M-kuramını (sicim kuramlarını tek bir çerçevede birleştirmeyi amaçlayan yaklaşım) anlatır ve evrenimizin çok sayıdaki evrenden yalnızca biri olabileceğini, yaşama elverişli yasaların bu evrenlerin bazılarında rastlantıyla ortaya çıktığını öne sürer. Bu son fikir, antropik ilke ile yakından ilişkilidir.

Büyük Tasarım'ın kalıcı katkılarından biri "modele bağlı gerçekçilik" kavramıdır. Hawking ve Mlodinow'un bu kitapta adlandırdığı görüşe göre gerçekliği yalnızca bilimsel modellerimiz üzerinden yorumlayabiliriz; birden çok model aynı olguyu başarıyla açıklıyorsa, hangisinin "asıl gerçek" olduğunu sormak anlamsızdır, önemli olan modelin işe yarayıp yaramadığıdır. Kitabın din konusundaki tezi geniş bir tartışma başlattı; evrim biyoloğu Richard Dawkins gibi isimler Hawking'in tutumunu memnuniyetle karşıladı, eleştirenler de az olmadı. Oxford'lu matematikçi John Lennox kitabın ana iddiasında mantık hataları bulunduğunu savundu; fizikçi Roger Penrose ise kuantum mekaniğinin aksine M-kuramının hiçbir gözlemsel desteği olmadığını hatırlattı. Mlodinow, Hawking'in ölümünden sonra 2020'de onunla dostluğunu ve birlikte çalışma deneyimini anlatan Stephen Hawking: A Memoir of Friendship and Physics adlı anı kitabını yayımladı.

Diğer kitapları

Mlodinow'un tek başına yazdığı ilk popüler bilim kitabı Euclid's Window (2001), Antik Yunan'ın paralel doğrularından Einstein'ın eğri uzay-zamanına ve ek boyutlara uzanan geometri tarihini anlatır; yazarın 2012'deki ifadesiyle 16 dile çevrilmişti. Feynman's Rainbow (2003), 1980'lerin başında Caltech'te genç bir araştırmacıyken Richard Feynman ile kurduğu ilişkiyi, Feynman'ın fiziğe ve hayata bakışını ve sicim kuramının yükselişini konu alır.

Sonraki kitapları evrenden insan zihnine doğru genişledi. The Drunkard's Walk (2008), rastlantısallığın gündelik hayatımızı nasıl yönettiğini ve insanların olasılıkları hesaba katmakta neden zorlandığını anlatır. Subliminal (2012), bilinçli ve özgür sandığımız seçimlerin önemli kısmının bilinçaltı süreçlerle belirlendiğini işler. Deepak Chopra ile birlikte yazdığı War of the Worldviews (2011) bilimsel ve ruhani bakış açılarını karşı karşıya getirir. The Upright Thinkers (2015), insanlığın ağaçlarda yaşamaktan modern kuantum fiziğine uzanan düşünce yolculuğunu anlatırken Elastic (2018) ve Emotional (2022) beyin bilimine odaklanır. Matt Costello ile çocuklar için The Kids of Einstein Elementary dizisinden iki kitap da yazdı.

Ödülleri

• 2008 – Şüpheci Sorgulama Komitesi'nin (CSI) Robert P. Balles Eleştirel Düşünce Ödülü, The Drunkard's Walk ile.
• 2010 – Bilimin yaygınlaştırılmasına katkı için Liber Press Ödülü.
• 2013 – PEN/E. O. Wilson Edebi Bilim Yazarlığı Ödülü, Subliminal ile.

The Drunkard's Walk ayrıca New York Times'ın yılın dikkat çeken kitapları arasına seçildi ve Royal Society Bilim Kitabı Ödülü'nün kısa listesine girdi. Mlodinow'un beş kitabı New York Times çok satanlar listesinde yer aldı.

Etkisi

Mlodinow, bilimi geniş kitlelere anlatanlar arasında alışılmadık bir yol izledi: kuramsal fizikten televizyon senaryosuna, oyun tasarımından eğitim yayıncılığına geçip sonunda yeniden akademiye döndü. Bu deneyim, karmaşık fikirleri hikâye ve günlük hayattan örneklerle anlatma becerisine yansıdı; Büyük Tasarım'da Viking mitolojisinden Matrix filmine uzanan örnekler bu yaklaşımın tipik izleridir. Hawking ile ortaklığı, Hawking'in evrenbilim üzerine fikirlerinin daha sade bir dille yeni okurlara ulaşmasını sağladı. Mlodinow televizyonda da bilim anlatıcılığı yaptı; Through the Wormhole gibi belgesel programlara konuk oldu, ABC'nin Nightline programında Deepak Chopra ile tartıştı.