Katie Mack

Katie Mack kimdir?

Katie Mack (Katherine J. Mack, d. 1 Mayıs 1981), evrenin erken dönemini ve olası sonunu inceleyen Amerikalı kuramsal kozmolog ve bilim yazarıdır. Haziran 2022'den beri Kanada'daki Perimeter Kuramsal Fizik Enstitüsü'nde, Hawking Kozmoloji ve Bilim İletişimi Kürsüsü'nün ilk sahibi olarak görev yapıyor. Geniş okur kitlesi onu, evrenin nasıl sona erebileceğini beş bilimsel senaryo üzerinden anlatan 2020 tarihli The End of Everything (Astrophysically Speaking) kitabıyla tanıdı. Akademik çalışmaları karanlık madde, vakum bozunması ve evrenin yeniden iyonlaşma çağı üzerinedir. Sosyal medyada "AstroKatie" adıyla bilinen Mack, kozmolojiyi esprili ve sade bir dille anlatan bilim insanlarının en tanınmışlarından biridir.

Hayatı ve eğitimi

Mack bilime çocuk yaşta ilgi duydu; küçükken Lego parçalarından güneş enerjisiyle çalışan arabalar yaptığını anlatır. Bilimkurgu hayranı olan annesi onu Star Trek ve Star Wars izlemeye yöneltti. Ailesinin uzayla doğrudan bir bağı da vardı: Caltech öğrencisi olan dedesi Apollo 11 görevinde çalışmıştı. Mack'in anlattığına göre dedesi, astronotların dönüşü için belirlenen iniş bölgesinde büyük bir fırtına beklendiğini fark etmiş ve NASA'ya bölgenin değiştirilmesi gerektiğini bildirmişti. Uzay-zaman ve Büyük Patlama gibi konulara ilgisi, Stephen Hawking gibi bilim insanlarının konferanslarını dinledikten sonra derinleşti.

Lisans eğitimini California Teknoloji Enstitüsü'nde (Caltech) fizik üzerine yaptı ve 2003'te mezun oldu. Caltech yıllarına ait küçük bir ayrıntı da sık anılır: 2001 yapımı Legally Blonde filminin açılış sahneleri kampüste çekilirken figüran olarak kameraların önüne geçmişti. Doktorasını 2009'da Princeton Üniversitesi'nde astrofizik alanında tamamladı. Paul Steinhardt'ın danışmanlığında yazdığı tezin adı Tests of Early Universe Physics from Observational Astronomy (Gözlemsel Astronomiyle Erken Evren Fiziğinin Sınanması) idi; yani daha ilk araştırmasında evrenin ilk anlarına dair kuramları gözlemlerle sınamayı hedefliyordu.

Akademik kariyeri ve araştırmaları

Doktorasının ardından İngiltere'de Cambridge Üniversitesi'nin Kavli Kozmoloji Enstitüsü'ne, Bilim ve Teknoloji Tesisleri Konseyi'nin (STFC) doktora sonrası araştırmacısı olarak katıldı. 2012'de Avustralya'da Melbourne Üniversitesi'nde genç araştırmacılara verilen DECRA bursuyla çalışmaya başladı; burada SABRE adlı karanlık madde dedektörünün kurulum çalışmalarında yer aldı. Ocak 2018'de ABD'de Kuzey Carolina Eyalet Üniversitesi'nin fizik bölümüne yardımcı doçent olarak geçti ve üniversitenin kamusal bilim liderliği programının üyesi oldu. Haziran 2022'de Perimeter Enstitüsü'ne Hawking Kürsüsü'nün ilk sahibi olarak katıldı; aynı yıl Kanada'nın çok disiplinli araştırma kuruluşu CIFAR, onu Azrieli Küresel Akademisyenleri arasına seçti.

Mack temel fizik ile astrofiziğin kesiştiği alanda çalışır. Araştırmalarının merkezinde, evrendeki maddenin büyük kısmını oluşturduğu düşünülen ama ışıkla etkileşmeyen karanlık madde var. Karanlık madde parçacıklarının birbirini yok ederek enerji açığa çıkarması (öz-yok oluş) üzerine çalıştı; 2014'te bu sürecin kozmik zaman boyunca nasıl izlenebileceğini tartışan bir makale yayımladı. Jeremiah Ostriker ve Massimo Ricotti ile birlikte, evrenin ilk anlarında oluştuğu öne sürülen ilksel kara deliklerin çevrelerindeki karanlık maddeyi çekerek nasıl büyüyebileceğini (2007) ve bu kara deliklerin kozmik mikrodalga arka plan ışıması üzerindeki izlerini (2008) inceledi.

Öteki ilgi alanları galaksilerin oluşumu ve yeniden iyonlaşma çağıdır. Bu çağ, ilk yıldızların ve galaksilerin yaydığı ışınımın evreni dolduran nötr hidrojen gazını yeniden iyonlaştırdığı dönemdir. Zamanla evrenin uzak geleceğine, özellikle de evrenin tümünü bir anda değiştirebilecek vakum bozunması olasılığına giderek daha çok yöneldi. İlk kitabının konusu da bu ilgiden doğdu.

The End of Everything: evrenin beş olası sonu

Mack'in ilk kitabı The End of Everything (Astrophysically Speaking) (Her Şeyin Sonu, Astrofizik Açısından), Ağustos 2020'de Simon & Schuster'ın Scribner markasıyla yayımlandı. Yayın hakları sekiz yayınevinin katıldığı bir artırmayla satılmıştı; kitap Alfred P. Sloan Vakfı'nın bilimin kamuca anlaşılmasını destekleyen hibesiyle hazırlandı. Yaklaşık 240 sayfalık kitap, kozmologların öne sürdüğü beş "son" senaryosunu tek tek ele alır ve her birinin, izleyecek biri kalsaydı nasıl görüneceğini anlatır:

• Büyük Çöküş: Genişlemenin bir gün durup tersine dönmesi ve evrenin kendi üzerine çökmesi. Ayrıntısı Büyük Çöküş ve Büyük Sıçrama sayfasında.
• Isı ölümü: Evrenin sonsuza dek genişleyip soğuması, yıldızların sönmesi ve kullanılabilir enerjinin tükenmesi. Bkz. Büyük Donma.
• Büyük Yırtılma: Genişlemeyi hızlandıran karanlık enerjinin zamanla güçlenip galaksileri, yıldızları ve sonunda atomları parçalaması. Bkz. Büyük Yırtılma.
• Vakum bozunması: Evrenin bugünkü "boş uzay" durumunun aslında kararsız olması ve daha düşük enerjili bir duruma geçişin ışık hızıyla yayılan bir kabarcık hâlinde her şeyi silmesi.
• Sıçrama: Evrenin döngüsel olarak çöküp yeniden doğduğu modeller.

Kitap bu senaryoları anlatırken karanlık enerji, genişleyen evren, Higgs bozonu ve çoklu evren gibi güncel fiziğin temel kavramlarını da açıklar. Asıl amacı ise okura bugünkü gözlemlerin ve parçacık deneylerinin bu seçenekler arasında nasıl ayrım yapabileceğini göstermektir. Konuya genel bir bakış için Evrenin sonu: olası senaryolar sayfasına bakılabilir.

Kitap hem bilimsel doğruluğu hem de esprili anlatımıyla olumlu eleştiriler aldı. The New York Times'ta James Gleick tarafından değerlendirildi ve gazetenin yılın dikkat çeken kitapları listesine (Notable Book) girdi; The Washington Post, The Economist, New Scientist, Publishers Weekly ve The Guardian'ın yılın en iyi kitapları listelerinde yer aldı. Eleştirilerde öne çıkan noktalardan biri, matematiksel olmadan anlatılması zor kavramları tek bir denklem kullanmadan açıklayabilmesiydi. İngiltere ve İngiliz Milletler Topluluğu baskısı Penguin'in Allen Lane markasıyla çıktı; kitap aralarında Türkçenin de (Domingo Yayınları) bulunduğu çok sayıda dile çevrildi.

İkinci kitabı: How to Build a Universe

Mack'in ikinci kitabı How to Build a Universe (Theoretically Speaking) (Bir Evren Nasıl Kurulur, Kuramsal Açıdan), yine Scribner tarafından ve yine Sloan Vakfı desteğiyle yayımlanacak; çıkış tarihi 9 Mart 2027 olarak açıklandı. Yazarın resmî sitesindeki tanıtıma göre kitap, evrenin ve içindeki her şeyin aslında neden yapıldığını ve bunu nasıl bildiğimizi anlatıyor. Atomların varlığına dair ilk ipuçlarından uzay-zamanın ve parçacık kuramının doğasına yönelik en yeni araştırmalara uzanan kitap, kuantum dünyasının yalnızca "tuhaf" olmadığını, evrenin büyük ölçekli yapısıyla nasıl bağlantılı olduğunu göstermeyi amaçlıyor. Kitabın bir başka ekseni de bilimsel yöntem, yani fizikçilerin bilgiyi gerçekte nasıl ürettiğidir.

Bilim iletişimi ve bilimkurguyla ilişkisi

Mack, araştırmacılığının yanında üretken bir bilim yazarıdır. Scientific American, Slate, Sky & Telescope, Time, Avustralya'nın Cosmos dergisi, The Guardian, The Conversation ve Gizmodo için yazılar yazdı, BBC'ye uzman görüşü verdi. Sosyal medyada 300 binin üzerinde takipçiye ulaşan Twitter hesabı, 2016'da iklim değişikliğini inkâr eden bir kullanıcıya verdiği yanıt ve aynı yıl kütleçekim dalgalarının ilk kez algılanması üzerine paylaştığı "Chirp for LIGO" mesajıyla ana akım basında haber oldu.

2017'de Avustralya Fizik Enstitüsü'nün "Fizikte Kadınlar" konuşmacısı seçildi ve üç hafta boyunca Avustralya'nın dört bir yanındaki okul ve üniversitelerde konferanslar verdi. 2018'de Nature dergisinin yeni kurulan araştırma ödüllerinde jüri üyeliği yaptı. 2019 Sundance Film Festivali'nde Alfred P. Sloan Ödülü'nün jürisinde yer aldı.

Bilimkurguyla ilişkisi de güçlüdür. Sloan Vakfı'nın bilim ve sinema platformu Science & Film için bilimkurgu üzerine yazılar yazdı; bunlardan biri The Expanse dizisindeki fiziğin ne kadar doğru olduğunu ele alıyordu (dizinin kitapları için bkz. The Expanse okuma sırası). 2024'te yazar John Green ile birlikte Crash Course Pods: The Universe adlı podcast'i sundu. İrlandalı müzisyen Hozier ile Twitter üzerinden tanışıp arkadaş oldular; Hozier'in 2019 tarihli Wasteland, Baby! albümündeki "No Plan" şarkısının sözlerinde Mack'in adı geçer ve şarkı, evrenin sonunda karanlığın geri döneceği fikrine onun anlatımı üzerinden gönderme yapar.

Ödülleri ve tanınırlığı

• Perimeter Enstitüsü Hawking Kozmoloji ve Bilim İletişimi Kürsüsü'nün ilk sahibi (2022)
• CIFAR Azrieli Küresel Akademisyeni (2022-2024 dönemi)
• Avustralya Fizik Enstitüsü "Fizikte Kadınlar" konuşmacısı (2017)
• The End of Everything: The New York Times Notable Book (2020) ve çok sayıda "yılın en iyi kitapları" listesi
• Sundance Film Festivali Alfred P. Sloan Ödülü jüri üyeliği (2019)

Etkisi

Katie Mack'in en belirgin etkisi, kozmolojinin en soyut ve ürkütücü konularından birini, evrenin sonunu, sıradan okurun merakla izleyebileceği bir hikâyeye dönüştürmesidir. Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar ve Kara Delikler ve Bebek Evrenler gibi kitaplarla bilimi halka anlatma geleneğini temsil eden Stephen Hawking'in adını taşıyan kürsüye getirilmesi, araştırmayı ve bilim iletişimini aynı ağırlıkta yürütmesinin bir göstergesidir; kürsünün kendisi de bu ikili göreve göre tanımlanmıştır. Sosyal medyada halkla doğrudan konuşması, bilimsel yanlış bilgiye karşı tutumu ve bilimkurgu yapımlarına getirdiği bilim yorumları da aynı çizginin parçasıdır.

Bilim dışındaki uğraşları da dikkat çeker: COVID-19 salgını döneminde özel pilot lisansı aldı, bugün de Kanada'da de Havilland DHC-1 Chipmunk uçaklarıyla uçan bir pilot ve Ontario eyaletinin Windsor kentindeki Kanada Havacılık Müzesi'nin yönetim kurulu üyesi. Sanat, şiir ve bilimin kesişimine ilgi duyar; yedi yaşında vejetaryen olan Mack bugün vegandır.