Aliens: Science Asks (Jim Al-Khalili): konusu, bilimi ve okuma rehberi

"Yalnız mıyız?" sorusu, belki de bilimin en eski ve en popüler sorusu. Aliens: Science Asks: Is There Anyone Out There? (Uzaylılar: Bilim soruyor, orada kimse var mı?), bu soruya tek bir yazarın değil, bir grup bilim insanının cevabını bir araya getiren bir derleme. Kitabın editörü kuramsal fizikçi ve BBC sunucusu Jim Al-Khalili. Birlikte yazanlar arasında Martin Rees, Ian Stewart, Louisa Preston, Monica Grady, Sara Seager ve Paul Davies gibi isimler var; yayınevinin tanıtımında bunlara "bir grup bilim insanı ve uzman" ekleniyor.

Kitap 2016'da Profile Books tarafından yayımlandı. Alt başlığı bir soru: "Bilim soruyor: orada kimse var mı?" Bu sayfada derlemenin neleri kapsadığını, içindeki konuların gerçek bilimdeki karşılığını ve kitabın kime uygun olduğunu topladık. Not: Bu sayfa, kitabın tek tek yazılarını değil, yayınevinin duyurduğu konu çerçevesini ve konunun bilimsel arka planını anlatıyor; hangi yazar hangi konuyu yazdı gibi ayrıntıları doğrulayamadığımız için vermiyoruz.

Kitap ne anlatıyor?

Yayınevinin tanıtımına göre kitap, şu sorularla yola çıkıyor: Uzaylılar var mı? Varsa neye benzerler, nerede yaşarlar, bilinçli varlıklar mıdır ve bizi bulurlarsa ne olur? Kitabın kapsadığı konular da bu soruların çeşitliliğini gösteriyor: Satürn'ün uydusu Titan'ın buz kayaları ve hidrokarbon gölleri; uzayda hayatta kalabilecek sekiz bacaklı minik canlılar; uzaylı kaçırılma inancının ardındaki sinirbilim; bir ahtapotun zihni; bir dünya dışı uygarlığı bulma olasılığının hesabı ve kuantum bilişimin yaşamın sırrını taşıyıp taşımadığı sorusu.

Kısacası bu, bir bilimkurgu kitabı değil; astrobiyoloji, fizik, sinirbilim ve olasılık gibi farklı alanlardan yazıların derlendiği bir bilim kitabı. Her yazı farklı bir kapıdan aynı soruya yaklaşıyor. Okur için avantajı çeşitlilik, dezavantajı ise bütünlüklü tek bir tez beklememek gerekmesi.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir olay örgüsü içermediği için özet, konuların ana fikirleri biçiminde. Aşağıdaki maddeler, yayınevinin duyurduğu konulardan ve bu konuların bilim dünyasındaki bilinen çerçevesinden derlendi; kitaptaki yazıların cümle cümle aktarımı değildir.

• Yaşam nerede olabilir? Titan gibi dünyalar, suyun dışındaki sıvıların da kimyaya zemin hazırlayıp hazırlayamayacağını soruyor. Yaşamı yalnızca Dünya'ya benzer koşullarda aramak mı gerekir, yoksa farklı kimyalarda mı?
• Yaşam ne kadar sert koşula dayanır? Uzay boşluğunda bile bir süre hayatta kalabilen minik canlılar, yaşamın tolerans sınırlarını genişletiyor ve gezegenler arası taşınma gibi fikirleri gündeme getiriyor.
• Zekâ ve bilinç nasıl bir şey? Ahtapotun zihni, omurgasızlarda da karmaşık bir zekânın olabileceğini hatırlatıyor; "uzaylı zekâ" konusu bu yüzden bizim zihnimize benzemek zorunda olmayan bir soru.
• İnsanlar neden uzaylıya inanıyor? Kaçırılma anlatılarının sinirbilimsel açıklaması, uzaylı iddialarında bilimsel kanıtla algı ve belleğin yanılsamalarını ayırmayı öğretiyor.
• Bir uygarlık bulma olasılığı ne? Bu, Drake denklemi türü hesapların alanı: yıldız sayısından, yaşamın ortaya çıkma ve zekâya dönüşme ihtimaline kadar zincirleme belirsizlikler.
• Yaşamın kökeni. Tanıtımdaki kuantum bilişim sorusu, yaşamın ortaya çıkışını fizik ve bilgi kuramıyla birlikte düşünmeye çağırıyor.

Derlemenin ortak sonucu "uzaylılar var" ya da "yok" değil; sorunun artık spekülasyondan öteye, ölçülebilir parçalara bölünebildiği ve her parçanın kendi belirsizliğiyle yaşadığı. Yayınevinin tanıtımındaki son cümle de bunu söylüyor: kitap, gökyüzüne bakıp "yalnız mıyız?" diye merak eden herkes için.

Bu maddelerin ortak yanı, "uzaylı" kavramını fantastik bir figürden çıkarıp ölçülebilir parçalara bölmesi: hangi gökcisimlerinde sıvı var, hangi canlılar uç koşullara dayanır, zekâ hangi biçimlerde ortaya çıkabilir, bir sinyal ya da iz bulma şansımız ne kadar. Derlemenin sonunda okur için çıkan tablo şu: dünya dışı yaşamın kanıtı yok, ama arama artık rastgele değil; her yazı, aramanın bir yönünü daha disiplinli hale getiriyor. Bu bölümdeki yorumlar yayınevinin duyurusuna ve konunun bilimsel çerçevesine dayanıyor, kitaptaki tek tek yazıların bulgularına değil.

Yazar ve yazıldığı dönem

Jim Al-Khalili, 20 Eylül 1962'de Bağdat'ta doğdu; Surrey Üniversitesi'nde kuramsal fizik profesörü ve bilimin topluma anlatılması alanında kürsü başkanı. Araştırma alanları nükleer fizik, kuantum mekaniği ve kuantum biyolojisi. Başlıca kitapları arasında Quantum: A Guide for the Perplexed (2004), Life on the Edge (2014, ortak yazarlı) ve The World According to Physics (2020) var. 2007'de Kraliyet Cemiyeti'nin Michael Faraday Ödülü'nü, 2008'de OBE'yi aldı; 2016'da ilk Stephen Hawking Bilim İletişimi Madalyası'nı kazandı; 2018'de Kraliyet Cemiyeti üyeliğine (FRS) seçildi. BBC Radio 4'te 2011'den beri The Life Scientific programını sunuyor.

Kitap 2016'da yayımlandı; Al-Khalili aynı yıl, bilimi topluma anlatma çalışmaları nedeniyle ilk Stephen Hawking Bilim İletişimi Madalyası'nı aldı.

Kitaptaki bilim

Drake denklemi ve Fermi paradoksu

Kitabın "uygarlık bulma olasılığı" konusu, bilimdeki iki klasik fikre dayanır. Frank Drake, 1961'de Green Bank Gözlemevi'nde yapılan ilk SETI bilimsel toplantısına hazırlanırken denklemini geliştirdi; amacı kesin bir sayı vermek değil, tartışmayı düzenlemekti. Denklem yedi çarpanı birleştirir: yıldız oluşum hızı, gezegeni olan yıldızların oranı, yaşanabilir gezegen sayısı, yaşamın ortaya çıkma oranı, zekâya dönüşme oranı, haberleşebilen uygarlıkların oranı ve uygarlığın sinyal verdiği süre. Varsayımlara göre sonuç, "büyük olasılıkla yalnızız"dan "milyonlarca uygarlık var"a kadar değişir. Ayrıntı için Drake denklemi ve Frank Drake sayfalarına bakabilirsiniz.

Fermi paradoksu ise 1950'de Los Alamos'ta, Enrico Fermi'nin Emil Konopinski, Edward Teller ve Herbert York'la bir öğle yemeğindeki sohbetinde sorduğu "peki herkes nerede?" sorusuyla anılır. Çözüm önerileri dört genel gruba ayrılır: zekâ çok nadirdir, uygarlıkların birbirine ulaşmaya zamanı olmamıştır, uygarlıklar kendilerini yok eder ya da biz aramayı/anlamayı bilmiyoruzdur. Robin Hanson'un 1996'da öne sürdüğü "Büyük Filtre" fikri, yaşamın basit maddeden gelişmiş uygarlığa uzanan yolundaki doğal engelleri anlatır; "Nadir Dünya" hipotezi ise karmaşık yaşam için gereken koşulların çok az gezegende bir araya geldiğini savunur. Daha fazlası için Fermi paradoksu ve Enrico Fermi sayfaları var.

Ötegezegenler: denklemin terimleri ölçülüyor

Drake denklemindeki bazı terimler bugün gözlemle sınırlanabiliyor. NASA, 6.000'den fazla ötegezegenin doğrulandığını bildiriyor; ilk ötegezegen 1992'de, Güneş benzeri bir yıldızın çevresindeki ilk gezegen (51 Pegasi b) ise 1995'te bulundu. 2012'ye ait çalışmalar gezegenlerin yıldızlar çevresinde kural olduğunu gösterdi; yani gezegeni olan yıldız oranı 1'e yakın. 2013'te Kepler verileriyle yapılan bir çözümleme, Samanyolu'nda yaşanabilir kuşakta yaklaşık 40 milyar Dünya boyutunda gezegen olabileceğini öngördü. Kepler Uzay Teleskobu sayfasında bu keşiflerin hikâyesi var. Ama yaşamın ortaya çıkma, zekâya dönüşme ve uygarlığın ömrü gibi terimler hâlâ bilinmiyor; denklemin belirsizliğinin büyük kısmı da burada.

Titan: farklı bir kimya

NASA'ya göre Titan, güneş sistemimizde kayda değer bir atmosferi olan tek uydu ve Dünya dışında yüzeyinde sıvı bulunduğu doğrulanmış tek yer; bulutlar, yağmur, nehirler, göller ve denizler su değil metan ve etan gibi sıvı hidrokarbonlardan oluşuyor. Titan'daki organik kimya, Dünya'da yaşamdan önce işleyen süreçlere benziyor; NASA'nın Dragonfly döner kanatlı aracı 2028'de Titan'a fırlatılacak ve üç yıl boyunca çok sayıda inişle yaşam öncesi kimyasal süreçleri inceleyecek. Dolayısıyla Titan, "farklı bir kimyada yaşam olur mu?" sorusunun en somut örneklerinden biri.

Uzayda hayatta kalan minikler: su ayıları

Kitabın duyurulan konularından "sekiz bacaklı minik canlılar", büyük olasılıkla tardigradlar (su ayıları) ile ilişkilidir; ancak kitabın metninde hangisinin kastedildiğini doğrulayamadık. Gerçek bilim açısından: tardigradlar tam büyüdüklerinde yaklaşık 0,5 mm boyunda ve kurutulduklarında "tun" denen bir duruma geçerek yıllarca yiyecek ve sudan yoksun kalabilir. ESA'nın 2007'deki FOTON-M3 görevinde 30 kurutulmuş tardigrad ve 30 yumurta on gün boyunca uzay koşullarına maruz bırakıldı. Yalnızca boşluk belirgin bir zarar vermedi; boşluk ile sınırlı morötesi ışıkta yalnızca bir örnek ve bir türün yüzde 68'i nemlendirildikten sonra canlandı; boşluk ile tam Güneş morötesi ışığı ise çok daha öldürücüydü, yalnızca üç örnek hayatta kaldı. Yani "uzayda yaşıyor" demek abartı; boşluğa dayanıyor, ama güçlü morötesine dayanıklılığı sınırlı.

Arayışın bugünkü durumu

Bugün dünya dışı yaşam kanıtı yok. Arayış, biyo-imzalar, radyo sinyalleri ve uydu keşifleri üzerinden ilerliyor; ayrıntı için Dünya dışı yaşam arayışı sayfasına bakabilirsiniz. SETI'nin tarihsel temeli için NASA'nın SETI raporu yazısı da yararlı.

Etkisi ve ödülleri

Bu yazı için kitaba verilmiş bir ödül doğrulayamadık; bu yüzden yazmadık. Derlemenin değeri, tek bir yazarın görüşünü dayatmak yerine farklı uzmanlıkların aynı soruyu nasıl kurduğunu göstermesi. Editörün kendisi ise kitabın çıktığı yıl, bilimi halka anlatma çalışmaları nedeniyle ilk Stephen Hawking Madalyası'nı aldı; bu ödül kitaba değil, Al-Khalili'nin genel çalışmasına verildi.

Uyarlamaları

Kitabın bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uygun okur: Dünya dışı yaşam sorusunu bilimsel yönden merak eden, bilimkurgu ile gerçek bilimi ayırt etmek isteyen lise-üniversite düzeyindeki okurlar.
• Nereden başlanır: Derleme olduğu için sıralı okumak zorunlu değil; merak ettiğiniz konuyla (Titan, yaşamın dayanıklılığı, olasılık hesabı) başlayabilirsiniz. Önce Drake denklemi ve Fermi paradoksu sayfalarını okumak çerçeve verir.
• Beklenti: Kitap yaşamın bulunduğunu söylemiyor; aramanın nasıl yapıldığını ve neden zor olduğunu anlatıyor.
• Türkçe: Kitabın Türkçe baskısını bu yazı için doğrulayamadık; bu yüzden yayınevi bilgisi vermiyoruz.