Hakkı Ögelman

Hakkı Boran Ögelman (8 Temmuz 1940 – 4 Eylül 2011), gama ışını astronomisi, nötron yıldızları ve yüksek enerjili astrofizik alanında çalışmış Türk fizikçi ve astrofizikçidir. Kariyerinin ilk yarısını NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde ve Ankara'daki Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde (ODTÜ), ikinci yarısını Münih'teki Max Planck Dünya Dışı Fizik Enstitüsü'nde ve ABD'deki Wisconsin Üniversitesi'nde geçirdi. 1991'de kurulan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin ortaya çıkmasında etkili isimlerden biri olarak anılır.

Eğitim yılları

Ögelman'ın doğum yeri kaynaklarda farklı veriliyor (Ankara ya da İstanbul); bu yüzden burada belirtilmiyor. Ortaöğrenimini İstanbul'daki Robert College'da tamamlayıp 1957'de mezun oldu. Ardından ABD'de Indiana'daki DePauw Üniversitesi'nde okudu ve Haziran 1960'ta fizik alanında lisans derecesini aldı. Yüksek lisansını 1963'te, doktorasını 1966'da Cornell Üniversitesi'nde yaptı. Doktora tezinin başlığı, yüksek enerjili kozmik gama ışınlarının ayrık kaynaklarının aranmasını konu alıyordu.

Doktoranın hemen ardından 1966-1967 arasında Sidney Üniversitesi'nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. Eylül 1967'den Ocak 1970'e kadar da NASA'nın Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nde Ulusal Bilimler Akademisi araştırma görevlisi olarak bulundu.

ODTÜ ve Çukurova yılları

Ögelman, Şubat 1970'te ODTÜ Fizik Bölümü'ne doçent olarak katıldı ve aynı yıl bölüm başkanlığına getirildi. 1974-1975 akademik yılında izinli olarak yeniden Goddard'da çalıştı, 1976'da profesörlüğe yükseldi. ODTÜ'deki görevi Temmuz 1985'te sona erdi.

Bu dönemin bir başka durağı Adana'daki Çukurova Üniversitesi oldu. Ögelman, ODTÜ'den izinli olarak Eylül 1978'den itibaren üniversitenin Fen-Edebiyat Fakültesi'nin kurucu dekanlığını üstlendi; Çukurova'daki güneş enerjisi çalışmaları da bu döneme rastlar. Bu yazının kapağındaki fotoğraf, onu 1981'de Çukurova Üniversitesi Güneş Evi'nin inşaatının önünde gösterir. Dekanlığın bitiş tarihi kaynaklarda biraz farklı veriliyor (1981 ya da 1982), bu nedenle yalnız başlangıcı anıyoruz.

Gama ışını astronomisi ve SAS-2

Ögelman'ın adı en çok, gökyüzünü gama ışınlarıyla tarayan ilk uydulardan biri olan SAS-2 (İkinci Küçük Astronomi Uydusu) ile birlikte anılır. NASA'nın bu uydusu 15 Kasım 1972'de fırlatıldı ve 8 Haziran 1973'te güç kaynağındaki bir arıza yüzünden çalışmayı bıraktı; yani görev yaklaşık yedi ay sürdü. Uydudaki gama ışını teleskobu, 20-300 MeV aralığındaki ışınımı ölçen kıvılcım odası düzeneklerinden oluşuyordu ve etkin alanı 640 santimetrekareydi. Kısa ömrüne rağmen SAS-2, gök küresinin yaklaşık yüzde 55'ini, Samanyolu düzleminin büyük bölümüyle birlikte taradı.

Ögelman'ın biyografisinde bu çalışmalar, gök cisimlerinden gelen gama ışınlarının uydu tabanlı ilk tespiti, Yengeç Bulutsusu dahil kompakt nesnelerden gelen galaktik gama ışını salımının gözlenmesi ve Geminga'nın keşfi olarak özetlenir. Geminga'nın öyküsü, bilimde bir nesnenin neliğinin anlaşılmasının ne kadar uzun sürebileceğine iyi bir örnektir. SAS-2 verilerinde Samanyolu'nun yaygın gama ışını arka planının üzerinde belirgin bir fazlalık olarak görülen bu kaynak için 1975 tarihli raporda, dört ayda toplanan 121 gama ışınına dayanan olası bir 59 saniyelik titreşim de bildirilmişti; ancak ekip bu titreşimi istatistiksel olarak ikna edici bulmadı. Yirmi yıl boyunca kaynağın doğası belirsiz kaldı. Einstein X-ışını uydusu bir aday saptadı: X-ışını parlaklığı optik parlaklığına göre çok yüksekti ve radyo gözlemlerinde hiçbir izi yoktu. Sonunda ROSAT, 237 milisaniyelik bir periyodu yumuşak X-ışınlarında ortaya çıkardı; bu titreşim sonradan gama ışınlarında da doğrulandı ve eski COS-B ile SAS-2 verilerinde de bulundu. Geminga bugün, yaklaşık 250 parsek (yaklaşık 815 ışık yılı) uzaklıktaki, yaşı yaklaşık 339 bin yıl olarak hesaplanan bir nötron yıldızı pulsarı olarak tanımlanıyor. Adını Giovanni Bignami verdi: hem "Gemini gamma-ray source" (İkizler takımyıldızındaki gama ışını kaynağı) ifadesinin kısaltması hem de Milano lehçesinde "orada değil" anlamına gelen bir sözün yazılışı olarak.

Bu keşifte emek veren pek çok araştırmacı vardı: ilk tespit, Fichtel ve arkadaşlarının 1975 tarihli çalışmasında bildirildi; kaynağın pulsar olduğunu gösteren adım ise yıllar sonra X-ışını gözlemleriyle atıldı. Ögelman'ın biyografisi Geminga'nın keşfini onun SAS-2 çalışmaları arasında sayar.

Münih yılları: ROSAT ve X-ışını astronomisi

Ögelman, Temmuz 1983'ten Temmuz 1985'e kadar Münih'teki Max Planck Dünya Dışı Fizik Enstitüsü'nde konuk bilim insanı olarak çalıştı; Temmuz 1985'ten Ocak 1991'e kadar da enstitünün yerleşik bilim insanıydı. Bu yıllarda Alman öncülüğündeki ROSAT X-ışını gözlemevi, 1 Haziran 1990'da fırlatıldı ve 12 Şubat 1999'a kadar gözlem yaptı. Ögelman, bu uydunun ana araştırmacılarından biri oldu. ROSAT'ın iki aşamalı görevinin ilk bölümünde gökyüzünün tamamı yaklaşık altı ay boyunca taranmış, sonraki yıllarda ise seçilmiş hedefler ayrıntılı gözlenmişti.

Aynı dönemde Exosat uydusu da çalışma alanındaydı: Ögelman'ın 1983'te Exosat'tan GQ Muscae yeni yıldızını gözlemesini önerdiği bildirilir. GQ Muscae, X-ışınları saptanan ilk yeni yıldız olarak bilinir; 18 Ocak 1983'te William Liller tarafından keşfedilmişti. Ögelman'ın çalışmaları kompakt nesneler, yani nötron yıldızları ve beyaz cüceler üzerinde yoğunlaştı; ROSAT'ın yanı sıra Chandra ve Beppo-SAX gözlemlerine de dayanan X-ışını araştırmaları yürüttü.

Wisconsin yılları

Ocak 1991'den Eylül 1992'ye kadar Wisconsin Üniversitesi'nde konuk profesör olarak bulundu; 1992'nin sonundan itibaren tam zamanlı profesör olarak çalıştı ve 2011 baharında emekli oldu. 1991-1998 arasında, kompakt nesneler üzerine yaklaşık 60 yayına imza attığı belirtilir. Amerikan Astronomi Derneği'nin Yüksek Enerji Astrofiziği Bölümü yürütme kurulunda 1993-1995 arasında görev yaptı; 1995'ten itibaren NASA'nın yüksek enerji astrofiziği çalışma gruplarında yer aldı.

Türkiye'ye katkısı

Ögelman yurtdışında çalışırken de Türkiye ile bağını sürdürdü; yaz aylarında düzenli olarak ülkeye gelip ortak çalışmalar yürüttüğü aktarılır. 1991'de kurulan TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin (Antalya'da, yaklaşık 2.450 metre yükseklikteki Bakırtepe'de; resmî açılışı 5 Eylül 1997'de yapıldı) ortaya çıkmasında etkili oldu. Avrupa Bilim Vakfı'nın Uzay Bilimleri Konseyi'nde 1979-1986 arasında görev yaptı.

Ödüller de bu iki yönü yansıtır: Ögelman, 1988'de Türkiye'nin en yüksek bilim ödülü olarak anılan Sedat Simavi Ödülü'nü, 1991'de de TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı. 1994'ten itibaren Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) üyesiydi. Avrupa Fizik Derneği, Türk Fizik Derneği, Amerikan Astronomi Derneği ve Uluslararası Astronomi Birliği üyesiydi.

Anısı

Ögelman 4 Eylül 2011'de 71 yaşında hayatını kaybetti. Anısına Türk Astronomi Derneği, lisans ve yüksek lisans öğrencilerine yoğun yaz eğitimi sunan "Hakkı Ögelman Yaz Okulları"nı düzenliyor. Böylece adı, yeni kuşak astrofizikçilerin yetişmesiyle birlikte anılıyor.

Kısaca

• Hakkı Ögelman (1940-2011), gama ışını astronomisi ve nötron yıldızları üzerine çalışmış Türk fizikçi ve astrofizikçidir.
• Robert College, DePauw ve Cornell'de okudu; Sidney ve NASA Goddard'da doktora sonrası çalıştı.
• 1970'ten 1985'e ODTÜ'de öğretim üyeliği ve bölüm başkanlığı yaptı; Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi'nin kurucu dekanıydı.
• SAS-2 gama ışını uydusu çalışmalarında yer aldı; biyografisinde Yengeç Bulutsusu gözlemleri ve Geminga'nın keşfi anılır.
• Münih'te Max Planck Enstitüsü'nde ROSAT ana araştırmacılarından biri oldu; 1991'den itibaren Wisconsin Üniversitesi'nde profesördü.
• 1988 Sedat Simavi ve 1991 TÜBİTAK Bilim Ödülü sahibidir; TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin kuruluşunda etkili oldu.