Engin Arık

Engin Arık (14 Ekim 1948 – 30 Kasım 2007), Boğaziçi Üniversitesi'nde görev yapmış Türk deneysel yüksek enerji fizikçisidir. Parçacık fiziğinin büyük deneylerinde Türk bilim insanlarının yer almasında öncü isimlerden biri olarak anılır. CERN'de ATLAS ve CAST gibi deneylerde çalıştı, Türkiye'nin ulusal parçacık hızlandırıcı projesinde görev aldı. Bu deneylerden CAST doğrudan bir astroparçacık deneyidir: Güneş'in çekirdeğinde oluşabileceği düşünülen varsayımsal parçacıkları, yani aksiyonları arar. Arık, 2007'de Isparta'da düzenlenecek bir hızlandırıcı çalıştayına giderken uçak kazasında hayatını kaybetti.

İstanbul'dan Pittsburgh'e: eğitim yılları

Arık, 1948'de İstanbul'da doğdu. Liseyi 1965'te Atatürk Kız Lisesi'nde (bugünkü Beşiktaş Atatürk Anadolu Lisesi) bitirdi. İstanbul Üniversitesi'nde okuyarak 1969'da fizik ve matematik diplomalarını aldı; aynı yıl üniversitenin Teorik Fizik Bölümü'nde araştırma görevlisi olarak çalışmaya başladı.

Yüksek lisans ve doktorasını ABD'deki Pittsburgh Üniversitesi'nde yaptı. Deneysel yüksek enerji fiziği alanındaki yüksek lisansını 1971'de, doktorasını 1976'da tamamladı. Doktora tezi, 23 GeV/c momentumlu sigma eksi parçacıklarının protonlarla çarpışmasında lambda parçacıklarının üretimini ele alıyordu. Yani laboratuvarda hızlandırılan parçacık demetlerinin hedefle çarpışmasından çıkan yeni parçacıkları inceliyordu. Deneysel parçacık fiziği çizgisi böyle başladı.

Kariyer: Londra, Boğaziçi ve Viyana

Doktoranın ardından 1976-1979 arasında Londra Üniversitesi ve Rutherford Laboratuvarı'nda doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. 1979'da Boğaziçi Üniversitesi Fizik Bölümü'ne katıldı. 1981'de doçent, 1988'de profesör oldu. 1983'te ara vererek Control Data Corporation'da çalıştı, 1985'te Boğaziçi'ne geri döndü.

Akademik kariyerinin ortasında kamu görevleri de üstlendi. 1997-2000 yıllarında Viyana'da Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması Örgütü'nde Türkiye adına görev yaptı. 2001-2003 arasında Türk Fizik Derneği'nin başkan yardımcılığını yaptı. Çalışmalarında Brookhaven Ulusal Laboratuvarı, Rutherford Appleton Laboratuvarı ve CERN gibi merkezlerde bulundu; 100'den fazla bilimsel çalışmaya imza attı. 2014 Webometrics sıralamasında h-indeksi bakımından Türk bilim insanları arasında ilk sıradaydı.

CERN deneyleri

CERN ile çalışması 1990'dan itibaren sürdü. Katıldığı deneyler arasında şunlar sayılır:

• CHARM II
• CHORUS
• Spin Muon Collaboration (SMC)
• ATLAS
• CAST (CERN Axion Solar Telescope, CERN Aksiyon Güneş Teleskopu)

Bunların arasında ATLAS ve CAST Türk araştırmacıların Arık önderliğinde katıldığı deneyler olarak öne çıkar. Arık ayrıca ATLAS Kadın Ağı'nın kurucuları arasında yer aldı. Türkiye'nin CERN'e tam üye olması gerektiğini savunan bilim insanlarından biriydi.

Uzay bağlantısı: Güneş'ten aksiyon avı

Arık'ın çalışmalarının gökbilimle en doğrudan kesiştiği nokta CAST'tır. Aksiyon, kuramsal olarak öngörülen ama bugüne dek kesin biçimde gözlenmemiş bir parçacıktır. Güneş'in çekirdeğinde, güçlü elektrik alanları içinde X-ışınlarının elektron ve protonlardan saçılmasıyla ortaya çıkabileceği düşünülür. CAST'ın amacı, kaynaklarda karanlık madde ve karanlık enerji arayışı çerçevesinde tanımlanır.

Deneyin düzeneği ilginçtir. CERN'de, İsviçre'nin Cenevre kentinde kurulan CAST'ın merkezinde, 9,26 metre uzunluğunda ve 9,5 tesla'ya varan manyetik alan üretebilen, kullanımdan kaldırılmış bir LHC test mıknatısı bulunur. Bu mıknatıs Güneş'e çevrilir; Güneş'ten gelen aksiyonlar mıknatısın içinde X-ışınına dönüşürse dedektörler bunu yakalayabilir. Deney günde yaklaşık üç saat Güneş'i izler, kalan zamanda ise arka plan ışımasını ölçer. CAST 1999'da devreye alındı, 2002'de çalışır hale geldi ve ilk veriyi Mayıs 2003'te topladı. 2014 itibarıyla kesin bir güneş aksiyonu kanıtı bulamadı, ancak bu parçacıkların var olabileceği değer aralığını önemli ölçüde daralttı. Yani bir tür “bulunamadı” sonucu bile bilgi üretiyor.

Kaynaklara göre Arık, Türk bilim insanlarını bu deneyde yönlendirdi; böylece Türk araştırmacılar Güneş ve karanlık madde arayışlarına bağlanan bir deneyin içinde yer aldı.

Hızlandırıcı ve toryum

Arık yalnızca CERN'deki deneylerle yetinmedi; Türkiye'nin kendi parçacık hızlandırıcı projesi üzerinde de çalıştı. Enerji konusunda toryumun, yeni kuşak nükleer santrallerde yakıt olarak kullanılmasından sık sık söz etti ve toryumu “21. yüzyılın en stratejik maddesi” diye niteledi.

Isparta yolculuğu ve kaza

30 Kasım 2007'de Arık, iki öğrencisi ve üç meslektaşıyla birlikte, Isparta'daki Süleyman Demirel Üniversitesi'nde yapılacak ve Türk hızlandırıcısının tasarımına ilişkin çalıştaya gitmek üzere Atlasjet'in 4203 sayılı seferine bindi. İstanbul'dan kalkan McDonnell Douglas MD-83 tipi uçak, Isparta'ya inişten önce Keçiborlu yakınlarındaki Türbetepe'ye çarptı; uçaktaki 57 kişinin tamamı yaşamını yitirdi. Resmî soruşturma kazayı, pilot hatasına bağlı kontrollü uçuşla araziye çarpma olarak sonuçlandırdı. Uçaktaki altı bilim insanından biri de Arık'tı.

Anısı

Arık'ın adı bugün çeşitli biçimlerde yaşatılıyor:

• Engin Arık Bursu: CERN, ölümünün ardından Engin Arık adına bir burs kurdu. Bu burs 2015'e kadar, CERN Yaz Öğrencisi Programı'na katılan 45 Türk öğrenciyi destekledi.
• Konferanslar: Anısına uluslararası parçacık fiziği konferansları düzenlendi. İlki 2008'de Boğaziçi Üniversitesi'nde, ikincisi 2011'de Doğuş ve Boğaziçi üniversitelerinin ortaklığıyla yapıldı.
• Anma mekânları: 2013'te hızlandırıcı enstitüsü binasının ana konferans salonuna adı verildi; bu bina bugün Türk Hızlandırıcı Radyasyon Laboratuvarı'nın (TARLA) bir parçası. Ankara'nın Yenimahalle ilçesinde İlkyerleşim Mahallesi'nde bir sokak onun adını taşıyor. Süleyman Demirel Üniversitesi'nde ise kazada ölen altı bilim insanı için bir büst ve anıt var.

Kısaca

• Engin Arık, 14 Ekim 1948'de doğdu, 30 Kasım 2007'de Isparta yakınlarındaki uçak kazasında hayatını kaybetti.
• İstanbul Üniversitesi'nden mezun oldu, yüksek lisans ve doktorasını Pittsburgh Üniversitesi'nde yaptı; 1979'dan itibaren Boğaziçi Üniversitesi'nde çalıştı ve 1988'de profesör oldu.
• CERN'de CHARM II, CHORUS, SMC, ATLAS ve CAST deneylerine katıldı; ATLAS ve CAST'ta Türk araştırmacılara öncülük etti.
• CAST, Güneş'ten gelmesi beklenen varsayımsal parçacıkları (aksiyonları) arayan bir astroparçacık deneyidir.
• Türkiye'nin ulusal hızlandırıcı projesinde çalıştı ve CERN'e tam üyelik için çaba gösterdi.
• Adı, CERN'deki Engin Arık Bursu, anma konferansları ve TARLA'daki konferans salonuyla yaşatılıyor.