Margaret Burbidge

Margaret Burbidge, yıldızların içinde tarihin en büyük kimya fabrikasının çalıştığını ortaya koyan ekibin ilk yazarıdır. Bugün vücudumuzdaki karbonun, soluduğumuz oksijenin, kanımızdaki demirin yıldızlarda yapıldığını söylüyorsak bunun arkasında 1957'de yayımlanan ve imzalayanların baş harfleriyle "B2FH" diye anılan makale vardır. Burbidge aynı zamanda bir gözlemcidir: teleskopla gökyüzüne bakan, galaksilerin ve kuasarların tayfını ölçen bir bilim insanı. Kadınlara kapalı kapıları aşarak çalıştı, sonra da bilim dünyasında eşitlik tartışmalarının içinde yer aldı.

Kısaca kimdir?

Tam adı Eleanor Margaret Burbidge, kızlık soyadı Peachey. İngiliz doğumlu, 1977'den itibaren ABD vatandaşı olan gözlemsel astronom ve astrofizikçidir. 12 Ağustos 1919'da İngiltere'nin Stockport kentine bağlı Davenport'ta doğdu, 5 Nisan 2020'de San Francisco'da, 100 yaşında öldü. Kariyerinin büyük bölümünü California Üniversitesi San Diego'da (UCSD) geçirdi.

Çocukluk ve eğitim

Babası Manchester Teknoloji Okulu'nda kimya dersleri veren bir kimyagerdi; aile 1921'de Londra'ya taşındı ve baba orada endüstriyel bir kimya laboratuvarı kurdu. Burbidge'in gökyüzüne ilgisi çok erken başladı: üç dört yaşındayken Manşı geçen bir vapur yolculuğunda yıldızları görmüş ve etkilenmişti. On iki yaşına geldiğinde James Jeans'in astronomi kitaplarını okuyordu.

Londra Üniversitesi Koleji'nde (UCL) okudu; 1939'da lisans, 1943'te doktora derecesini aldı.

Savaş yıllarında gözlemevi

İkinci Dünya Savaşı sırasında Londra Üniversitesi Gözlemevi'nin sorumluluğunu üstlendi. Karartma uygulaması gökyüzünü alışılmadık biçimde karanlık tutuyordu ve bu, gözlemlerine yaradı. Yine de iş kolay değildi: Ağustos 1944'te yakındaki V-1 uçan bombalarının patlamaları gözlemini iki kez yarıda kesti. 1948-1951 arasında aynı gözlemevinde astronomi dersi verdi; öğrencileri arasında o sırada King's College London'da okuyan Arthur C. Clarke de vardı.

Kapalı kapılar: Mount Wilson hikâyesi

1945'te Carnegie Gözlemevleri postdoktora bursu başvurusunu reddetti. Gerekçe, görevin Mount Wilson'da gözlem yapmayı gerektirmesiydi; o dönemde bu gözlemevi kadınlara kapalıydı. Benzer durum 1955'te yeniden yaşandı. Caltech'te çalışmaya başladığında Mount Wilson yine kendisine izin vermedi. Burbidge ile eşi Geoffrey Burbidge başvuruları değiş tokuş etti: Mount Wilson görevi Geoffrey'in, Caltech bursu Margaret'in adına yazıldı. Margaret, eşinin "asistanı" olarak teleskopun başına geçti; gerçekte teleskopu o kullanıyor, Geoffrey karanlık odada çalışıyordu. Durum fark edilince gözlem yapmasına izin verildi, ancak şart olarak erkeklere ayrılmış yatakhane yerine ayrı bir kulübede kalmaları istendi.

Yerkes, Cambridge ve Caltech

1951'de Chicago Üniversitesi'ne bağlı Yerkes Gözlemevi'ne geçti ve yıldızlardaki kimyasal element bollukları üzerinde çalıştı. 1953'te Geoffrey ile birlikte İngiltere'ye dönüp Cambridge'de William Alfred Fowler ve Fred Hoyle ile çalışmaya başladı. Dört kişilik bu işbirliği, bilimin en bilinen makalelerinden birine yol açacaktı.

B2FH: Elementler nerede yapıldı?

Burbidge, Burbidge, Fowler ve Hoyle'un "Synthesis of the Elements in Stars" (Yıldızlarda Elementlerin Sentezi) başlıklı makalesi 1957'de Reviews of Modern Physics dergisinin 29. cildinde, 547-650. sayfalar arasında yayımlandı. Kaynaklara göre yaklaşık 104 sayfalık bu çalışmada 34 grafik, 4 fotoğraf levhası ve 22 tablo yer alır; makalenin özeti yoktur. Metin 1955-1956'da Cambridge ve Caltech'te yazıldı. Margaret ilk yazardı ve çalışmanın önemli bir bölümünü hamileyken yürüttü.

Makale üç parçayı bir araya getirdi: Burbidge'lerin yıldızlardan topladığı element bolluğu verileri, Hoyle'un tüm kimyasal elementlerin yıldızlarda bir dizi nükleer tepkimeyle oluşabileceği önerisi ve Fowler'ın bu tepkimelere dair laboratuvar deneyleri. Demirden ağır elementlerin yıldızlarda nötron yakalamayla oluşmasını açıklamak için bugün s-süreci, r-süreci ve p-süreci diye bilinen nükleer süreçler öne sürüldü. Makalede magnezyumdan nikele uzanan elementlere katkı yapan karbon, oksijen ve silisyum yanması ise yer almadı.

Fowler 1983'te Subrahmanyan Chandrasekhar ile birlikte Nobel Fizik Ödülü'nü aldı. Fowler, Burbidge'in ödülün dışında kalmasına şaşırdığını söylemiştir. Burbidge ve eşi, bu makale için 1959'da Helen B. Warner Astronomi Ödülü'nü aldı.

Galaksiler, kuasarlar ve Hubble

1962'de UCSD'ye geçti ve emekli olana kadar orada çalıştı. 1960'lar ve 1970'lerde galaksilerin kütlesini, bileşimini ve dönme eğrilerini ölçtü; kuasarların erken tayf incelemelerini yaptı. Kuasar, çok uzaktaki ve çok parlak bir galaksi çekirdeğidir. Burbidge'in keşfettiği QSO B1442+101, 3,5 kırmızıya kaymayla o dönemde bilinen en uzak nesneydi; rekor 1974'ten 1982'ye kadar elinde kaldı. İlginç bir ayrıntı: kendisi kararlı durum kozmolojisine yakın dururken, kuasar çalışmaları Büyük Patlama kuramını destekleyen veriler arasına girdi.

Hubble Uzay Teleskobu'nun 1990'da fırlatılmasından önce teleskobun Soluk Nesne Tayfçekeri'nin (Faint Object Spectrograph) geliştirilmesine katkı verdi. Bu aletle çalışan ekibi, Messier 82 galaksisinin merkezinde bir süper kütleli kara delik bulunduğunu belirledi. Hayatı boyunca 370'ten fazla araştırma makalesi yazdı.

Greenwich'te kısa ama olaylı bir görev

1972'de UCSD'den görevlendirmeyle Kraliyet Greenwich Gözlemevi'nin (RGO) müdürü oldu. Üç yüz yıl boyunca bu görevi Kraliyet Astronomu yürütmüştü; 1972'de iki görev ayrıldı, Martin Ryle Kraliyet Astronomu, Burbidge de gözlemevi müdürü oldu. Resmî gerekçe, bir radyo astronomu olan Ryle'ın optik bir gözlemevini yönetmeye uygun olmamasıydı. Burbidge ayrımı kimi zaman cinsiyetçiliğe, kimi zaman müdürün gücünü azaltmaya dönük siyasete bağladı. Isaac Newton Teleskobu'nun Herstmonceux Şatosu'ndan Kanarya Adaları'ndaki Roque de los Muchachos'a taşınması tartışması yüzünden yaklaşık on beş ay sonra görevden ayrıldı. (Kaynaklarda bu görevin yılları 1972-1974 ya da 1973-1975 diye farklı verilir.)

Cannon Ödülü'nü reddetmesi

1972'de Amerikan Astronomi Derneği'nin (AAS) yalnızca kadınlara verilen Annie J. Cannon Ödülü'nü kabul etmedi. Gerekçesi şuydu: "Mesleki yaşamda kadınlar aleyhine olduğu kadar lehine ayrımcılığın da kaldırılmasının zamanı geldi." Mektubu, AAS'nin kadınların astronomideki durumunu inceleyen ilk komiteyi kurmasına yol açtı. Ayrımcılığa karşı çıkıyor, ama pozitif ayrımcılığı da doğru bulmuyordu. AAS 1984'te ona cinsiyet gözetmeksizin verdiği en yüksek onur olarak anılan Henry Norris Russell Konferansı'nı verdi.

Yöneticilik

1976-1978 arasında AAS'nin ilk kadın başkanı oldu. 1978'de AAS konseyini, Eşit Haklar Değişikliği'ni onaylamamış eyaletlerde toplantı yapılmaması konusunda altıya karşı beş oyla ikna etti. Üyelere danışılmadığı için karar tartışma yarattı, Carl Heiles protesto için istifa etti; yasak 1984'te sessizce kaldırıldı. UCSD'de 1979-1988 arasında Astronomi ve Uzay Bilimleri Merkezi'nin ilk müdürlüğünü yaptı. Şubat 1982-Şubat 1983 arasında Amerikan Bilimi İlerletme Derneği'nin (AAAS) başkanlığını yürüttü.

Ödülleri

• 1959: Helen B. Warner Astronomi Ödülü (Geoffrey Burbidge ile)
• 1964: Royal Society üyeliği
• 1978: ABD Ulusal Bilimler Akademisi üyeliği
• 1982: Catherine Wolfe Bruce Madalyası
• 1983: ABD Ulusal Bilim Madalyası
• 1988: Albert Einstein Dünya Bilim Ödülü
• 2005: Kraliyet Astronomi Topluluğu Altın Madalyası (Geoffrey Burbidge ile)

5490 Burbidge asteroidi ve Amerikan Fizik Derneği'nin Margaret Burbidge Ödülü onun adını taşır.

Neden önemli?

Burbidge'in mirası iki yerde yaşıyor. Birincisi bilimsel: Kimyasal elementlerin çoğunun yıldızların evriminde oluştuğu fikri, B2FH ile ayrıntılı bir kuram olarak ortaya kondu ve yıldızlarda element oluşumunun temel dayanağı olmayı sürdürüyor. İkincisi insani: eşit koşullarda gözlem yapabilmek için yıllarca uğraştı ve bunun yolunu sonraki kuşaklar için de açtı. Bu yüzden onu hem yıldız çekirdeklerinin hem de bilimde kapıların nasıl açıldığının hikâyesinde anmak gerekir.

Konunun öteki aktörlerini sitemizde okuyabilirsiniz: Fred Hoyle, Subrahmanyan Chandrasekhar ve öğrencisi olduğu Arthur C. Clarke.