Valentine Michael Smith kimdir? Yaban Diyarlarda Yabancı'nın Marslısı

Valentine Michael Smith kimdir? Valentine Michael Smith, Robert A. Heinlein'ın 1961 tarihli Yaban Diyarlarda Yabancı (Stranger in a Strange Land) romanının kahramanıdır. Mars'ta doğup Marslılar tarafından büyütülen, yetişkinliğinin eşiğinde Dünya'ya getirilen bir insandır. Romanda "Mars'tan Gelen Adam" diye anılan Smith, insan kültürüne bir yabancının gözüyle bakar ve İngilizceye Marsça "grok" sözcüğünü kazandırır: bir şeyi onunla bütünleşecek kadar derinden anlamak.

Hangi eserlerde geçer?

Smith yalnız Yaban Diyarlarda Yabancı'da yer alır. Roman 1961'de yayımlandı, 1962'de Hugo En İyi Roman ödülünü kazandı ve New York Times Book Review'in çok satanlar listesine giren ilk bilimkurgu romanı oldu. 2012'de ABD Kongre Kütüphanesi onu "Amerika'yı Biçimlendiren Kitaplar" sergisine aldı. Yazar hakkında ayrıntı Robert A. Heinlein sayfamızda.

Romanın iki ana sürümü vardır. Yayınevi Putnam'ın isteğiyle Heinlein yaklaşık 220.000 sözcüklük metni 160.000 sözcüğe indirdi ve 1961 baskısı bu kısa sürümdür. Heinlein'ın 1988'deki ölümünden sonra eşi Virginia Heinlein, kesilmemiş özgün metni 1991'de yayımlattı. Hangi sürümün daha iyi olduğu tartışmalıdır; Heinlein'ın kendisi 1972'de bir mektubunda kısa sürümü daha iyi bulduğunu yazmıştı.

Karakterin doğuşu

Fikir 1948'de, Heinlein'la eşi Virginia'nın bir akşam yaptığı beyin fırtınasında doğdu. Virginia, Rudyard Kipling'in Orman Kitabı'nın yeni bir biçimini önerdi: kurtların yerine Marslıların büyüttüğü bir çocuk. Heinlein fikri geliştirdi ve on yılı aşkın bir süre aralıklarla üzerinde çalıştı; toplumun böyle bir kitaba henüz hazır olmadığını düşünüyordu. Kitabın ilk adı "The Heretic" (Sapkın), çalışma adı ise "A Martian Named Smith" (Smith Adında Bir Marslı) idi. Heinlein, kahramanına bilerek en sıradan İngiliz soyadını verdi; bir bilimkurgu toplantısında, yazarların uzaylılara telaffuz edilemez adlar takmasıyla ilgili yaptığı bir konuşmada, Smith adında bir Marslının kimsenin aklına gelmeyeceğini esprili bir dille anlatmıştı. Virginia Heinlein'a göre kahramanın Michael adı da bilinçli seçilmişti: İbranice kökenli bu ad, "Tanrı gibi olan kim?" anlamına gelir.

Hikâyedeki yeri

Üçüncü Dünya Savaşı'ndan önce Mars'a gönderilen insanlı Envoy aracıyla, iniş öncesinde bağlantı kesilir. Yıllar sonra Champion aracı Mars'a ulaştığında, Marslılarla temas kurar ve tek bir hayatta kalan bulur: Envoy'un inişinden sonra Mars'ta doğmuş, tamamen Marslılar arasında büyümüş yirmi yaşındaki Valentine Michael Smith. Marslıların isteğiyle Dünya'ya getirilen Smith, Bethesda Hastanesi'nde gözetim altında tutulur.

Hemşire Gillian "Jill" Boardman yasağı delip onun odasına girer ve onunla bir bardak suyu paylaşır. Bilmeden yaptığı bu hareket Smith'i ilk "su kardeşi" yapar; suyun son derece kıt olduğu Mars'ta bu, en derin bağlardan biridir. Jill'in sevgilisi gazeteci Ben Caxton, Smith'in son derece zengin olduğunu ortaya çıkarır; üstelik insan hukuku uygulanırsa Mars'ın mülkiyeti bile ona geçebilecektir. Ben hükümet tarafından alıkonunca Jill, Smith'i hastaneden kaçırır ve ünlü yazar, hekim ve avukat Jubal Harshaw'un evine götürür. Harshaw, Smith'in özgürlüğünü ve zaten akıllı canlıların yaşadığı bir gezegene insan mülkiyet hukukunun uygulanamayacağını kabul ettirir.

Smith ünlü olur, Dünya'nın seçkinleri arasında dolaşır, dinleri inceler, bir süre lunaparkta sihirbazlık yapar. Marslılardan öğrendiği olağanüstü zihinsel yetenekleri vardır ve çevresindekiler de zamanla bu yetenekleri edinir. Sonunda Marslı düşünceden etkilenen, Fosterci tarikatın öğeleriyle Batı ezoterizmini harmanlayan "Bütün Dünyalar Kilisesi"ni (Church of All Worlds) kurar.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Rakip Fosterci kilise taraftarlarının kışkırttığı bir kalabalık Smith'i öldürür. Jubal ve kilisenin üyeleri yeni cemaatler kurmak için yeniden toplanırken, Smith'in öbür dünyada yeniden belirdiği ve Başmelek Mikail'in bir bedenlenmesi olabileceğine dair ipuçları verilir.

Canlandıranlar

Valentine Michael Smith, aynı yazarın Johnny Rico'su gibi beyaz perdeye taşınmış bir karakter değildir. Romanın bilinen bir sinema ya da dizi uyarlaması olmadığından Smith'i canlandırmış bilinen bir oyuncu da yoktur; karakter bugüne kadar okurların hayal gücünde yaşamaya devam etti.

Karakterin arkasındaki bilim: Mars'ta doğmak

Heinlein romanı, hiçbir uzay aracı Mars'a başarıyla ulaşmadan önce yazdı: Mars'ın yanından ilk başarılı geçiş 1965'te Mariner 4 ile yapıldı, ilk başarılı yörünge aracı Mariner 9 ise 1971'de geldi. Romandaki akıllı Marslılar bu yüzden bilimden çok dönemin hayal gücüne aittir. Mars'ın keşif serüvenini Mars'ın keşfi sayfamızda okuyabilirsiniz.

Yine de Smith'in kültürünün merkezindeki fikir, yani suyun kutsallığı, gerçek Mars ile şaşırtıcı ölçüde örtüşür. Bugün bildiğimiz Mars, yüzeyinde sıvı su kütlesi bulunmayan, atmosfer basıncı Dünya'nınkinin binde birkaçı kadar olan ve çoğunlukla karbondioksitten oluşan ince bir havaya sahip bir çöl gezegendir. Su ise toprakta, atmosferde ince bir buhar olarak ve kutuplardaki buz başlıklarında saklıdır. Kuzey kutbundaki kalıcı başlık yaz aylarında bile kalan su buzundan oluşur ve yaklaşık 1.100 kilometre genişliğindedir. Konunun ayrıntıları Mars'ta su sayfamızda.

Smith'in hikâyesinin akla getirdiği bir başka soru, Mars'ta doğup büyüyen bir insanın vücudunun Dünya'ya nasıl uyum sağlayacağıdır. Mars'ın yüzey çekimi Dünya'nınkinin yalnız yüzde 38'i kadardır. Düşük çekimin etkileri bugün yalnız yörüngedeki ağırlıksızlık için iyi biliniyor: Uzay istasyonunda uzun süre kalan astronotlarda kas erimesi görülür, kemik dokusu ise ayda yaklaşık yüzde 1-1,5 oranında kaybedilir; denge ve görme sorunları da ortaya çıkabilir. Mars'ın kısmi çekiminin bir insan ömrü boyunca ne yapacağını ise kimse ölçmüş değil, çünkü orada henüz hiçbir insan yaşamadı. Ayrıntılar için Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? sayfamıza bakabilirsiniz. Mars'ta hayatta kalmayı daha gerçekçi bir dille anlatan bir başka kurgu kahramanı için Mark Watney sayfası iyi bir karşılaştırma sunar.

Kültürdeki etkisi

Smith'in en kalıcı mirası bir sözcüktür. "Grok", Oxford İngilizce Sözlüğü'ne "sezgiyle ya da empatiyle anlamak" anlamında girdi. Sözcük 1960'larda bilimkurgu hayranlarından karşı kültüre ve hippi topluluklarına, oradan da bilgisayar programcılarına geçti. Hacker kültürünün sözlüğü Jargon File, bir şeyi "grok etmeyi" onu yalnız öğrenmek değil, kimliğinin bir parçası haline getirmek diye tanımlar. 2023'te xAI şirketi, geliştirdiği üretken yapay zekâ sohbet botuna da bu sözcükten esinlenerek Grok adını verdi.

Roman başka izler de bıraktı. 1968'de Oberon Zell-Ravenheart (o zamanki adıyla Tim Zell), romandaki kiliseyi örnek alan neopagan Bütün Dünyalar Kilisesi'ni kurdu; su paylaşma ritüelleri ve "grok" gibi terimler bu topluluğa geçti. Heinlein üye olmasa da kurucusuyla yazıştı. Romandaki tarafsız tanıklık mesleği "Adil Tanık" (Fair Witness), çevrecilikten dijital imzalara kadar pek çok alanda örnek olarak anıldı. Romanda yer alan su yatağı tarifi ise gerçek bir mucidin patent başvurusunun önünde "önceden bilinen fikir" engeli olarak gösterildi.

Kitabın serbest aşk ve ortak yaşam temaları onu yıllarca tartışmaların ve okul listelerinden çıkarılma kararlarının odağına koydu. Heinlein ise romanda cevap vermediğini, okuru önyargılarından sıyırıp kendi başına düşünmeye çağırdığını söylüyordu. Valentine Michael Smith, tam da bu çağrının taşıyıcısıdır: insanlığa dışarıdan bakan, ama sonunda en insani soruların içinde kaybolan bir yabancı.