Şehrazat kimdir? Binbir Gece Masalları'nın ölümü erteleyen anlatıcısı

Şehrazat kimdir? Şehrazat (Şehrâzâd; Batı dillerinde Scheherazade), Binbir Gece Masalları'nın anlatıcısı ve bütün masalları bir arada tutan çerçeve hikâyenin kahramanıdır. Vezirin bilgili kızıdır; her gece yeni bir kadınla evlenip sabah onu öldürten hükümdar Şehriyar'la kendi isteğiyle evlenir, her gece bir hikâye anlatıp onu tan ağarırken en heyecanlı yerinde keserek idamını gün gün erteletir. Bin bir gece süren bu anlatı hem kendi canını hem de ülkenin kadınlarını kurtarır. Kendisi masalların kahramanı değil, onları anlatan sestir; bu yüzden dünya edebiyatının en etkili karakterlerinden biri sayılır.

Hangi eserlerde geçer?

Şehrazat, Arapça adıyla Elf Leyle ve Leyle olan Binbir Gece Masalları'nda yer alır. Derleme tek bir yazarın eseri değildir; Orta Doğu, Güney Asya ve Kuzey Afrika kökenli masalların kabaca 8. ile 14. yüzyıllar arasında Arapça derlenmesiyle oluştu. 9. yüzyıl Arapça kaynakları, Orta Farsça Hezar Efsan ("Bin Hikâye") adlı bir kitabın çevirisinden söz eder. Bilinen en eski parça 9. yüzyıla tarihlenen Arapça bir yazmadır ve bu erken metinlerde bile çerçeveyi kuran bir kadın anlatıcı vardır. Şehrazat'ın çerçeve hikâyesi ve "bin bir gece" kalıbı 12. yüzyıla gelindiğinde iyice yerleşmişti; masalların kendisi ise özellikle Mısır'da eklenip yeniden düzenlenerek bugün bilinen hâline yaklaştı.

Adı Orta Farsça Şahrzad'dan gelir; "ülke" ya da "şehir" anlamındaki şahr ile "doğmuş" anlamındaki -zad ekinin birleşimi olarak açıklanır. Avrupa'da bilinen Schéhérazade yazımı, Antoine Galland'ın 1704-1717 arasında yayımlanan Fransızca çevirisiyle yaygınlaştı; 19. yüzyılda Edward Lane ve Richard Burton'ın İngilizce çevirileri Scheherazade biçimini oturttu.

Hikâyedeki yeri

Çerçeve hikâyeye göre hükümdar Şehriyar ilk karısının kendisini aldattığını öğrenir, onu öldürtür ve bütün kadınların vefasız olduğuna inanarak her gece bir genç kızla evlenip sabah onu idam ettirmeye başlar. Gelinleri bulmakla görevli vezir artık bu işi sürdüremez hâle gelir. Vezirin büyük kızı Şehrazat, babasının itirazlarına rağmen hükümdarla evlenmeye gönüllü olur.

Planı önceden hazırlanmıştır. Düğün gecesi küçük kız kardeşi Dünyazad'ın odaya getirilmesini ister; Dünyazad kararlaştırılan anda ablasından bir hikâye anlatmasını rica eder. Şehrazat anlatmaya başlar ve hikâyeyi şafakta yarım bırakır. Sonunu merak eden Şehriyar idamı bir gün erteler. Bu düzen her gece tekrarlanır: Şehrazat bir hikâyeyi bitirip yenisine başlar, hikâyelerin içine başka hikâyeler yerleştirir ve her sabah merakın doruğunda durur. Kahramanları krallar, tüccarlar, âşıklar, hilekârlar ve cinlerdir; Denizci Sindbad'ın yolculukları da bu anlatıların içinde yer alır.

Kaynaklar Şehrazat'ı olağanüstü zeki, eğitimli ve sözü güçlü biri olarak tanıtır; birçok nüshada tarihi, şiiri, felsefeyi ve din bilgisini öğrenmiş olduğu anlatılır. Asıl gücü de buradadır: Hükümdarla doğrudan çatışmak yerine adalet, ölçülülük, sadakat ve gücün kötüye kullanılması üzerine hikâyeler seçerek onun kendi davranışını sorgulamasını sağlar.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Bin bir gecenin sonunda Şehriyar yeminden vazgeçer, Şehrazat'ı kesin olarak bağışlar ve onu kraliçesi yapar. Nüshalar ayrıntıda ayrılır: Bazılarında Şehrazat bu süre içinde hükümdara çocuklar doğurmuştur ve onları göstererek affını ister; bazılarında hükümdar dinlediği hikâyelerde kendi hatasını görür.

Canlandıranlar ve uyarlamalar

Şehrazat'ı ekranda canlandıran en bilinen oyunculardan biri Mili Avital'dir. Steve Barron'ın yönettiği, Hallmark Entertainment yapımı iki bölümlük Arabian Nights (2000) mini dizisinde Avital Şehrazat'ı, Dougray Scott ise Şehriyar'ı oynadı. Burton'ın çevirisinden uyarlanan dizi beş masalı altıncı bir çerçeve hikâyenin içinde anlatarak eserin "hikâye içinde hikâye" yapısını korudu.

Türkiye'de ise Şehrazat adı en çok 2006-2009 arasında Kanal D'de yayımlanan Binbir Gece dizisiyle hatırlanır. Kudret Sabancı'nın yönettiği dizide Bergüzar Korel, oğlunun tedavisi için paraya ihtiyaç duyan Şehrazat Evliyaoğlu adlı çağdaş bir karakteri canlandırdı; Halit Ergenç ise Onur Aksal rolündeydi. Masaldan gevşekçe esinlenen dizi, 2014'te Şili'de başlayarak Güney Amerika ülkelerinde de yayımlandı.

Şehrazat'ın müzikteki en ünlü izi, Nikolay Rimski-Korsakov'un 1888'de bestelediği Şehrazad senfonik süitidir. Dört bölümlük eserde arpın eşlik ettiği solo keman Şehrazat'ın kendisini temsil eder; sondaki sakin bölüm ise onun sonunda hükümdarın kalbini kazanmasını anlatır. Bu süit Binbir Gece dizisinde de fon müziği olarak kullanıldı.

Karakterin arkasındaki bilim

Satürn'ün uydusunda bir krater

Şehrazat'ın adı gökyüzünde iki yerde yaşıyor. Birincisi Satürn'ün uydusu Enceladus'tur. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), bu uydunun yüzey şekillerini Richard Burton'ın 1885 tarihli Binbir Gece çevirisindeki kişi ve yerlerin adlarıyla anıyor: Çarpma kraterlerine karakterlerin, ovalara, sırtlara, oluklara ve uçurumlara ise masallarda geçen yerlerin adı veriliyor. Enceladus'ta Shahrazad adlı bir krater var; uydunun haritasında Dünyazad ve Shahryar adlı kraterler ile Alaaddin, Ali Baba ve Sindbad kraterleri de bulunuyor.

Bu adlandırma rastgele bir uydu için yapılmadı. Yaklaşık 500 kilometre çapındaki Enceladus, Güneş Sistemi'nin en parlak yüzeyli cisimlerinden biridir. Cassini sondası 2005'te başlayan yakın geçişlerinde uydunun güney kutbundan uzaya fışkıran su açısından zengin püskürmeler keşfetti. Bu püskürmelerin Satürn'ün E halkasını beslediği anlaşıldı; 2014'te ise NASA, kalın buz kabuğunun altında sıvı sudan bir okyanus bulunduğuna dair kanıtları duyurdu. Püskürmelerde tuz, organik moleküller ve hidrotermal etkinlik izleri bulunması, Enceladus'u Güneş Sistemi'nde yaşam aranacak en ilginç yerlerden biri yaptı. Yani Şehrazat'ın adı, bugün gezegen bilimcilerin en çok merak ettiği uydulardan birinin haritasında duruyor.

643 Scheherezade asteroidi

İkinci iz, asteroit kuşağında. Alman gökbilimci August Kopff'un 8 Eylül 1907'de Heidelberg Gözlemevi'nde keşfettiği 643 Scheherezade adlı asteroit, adını Binbir Gece'nin anlatıcısından alıyor. Kuşağın dış kesiminde, Güneş'ten ortalama 3,36 astronomik birim uzakta dolanır ve bir turunu yaklaşık 6,16 yılda tamamlar. Ortalama yarıçapı 36 kilometre civarında olan asteroidin yüzeyi çok koyudur; üzerine düşen ışığın yalnızca yaklaşık yüzde 4,5'ini yansıtır. Kendi ekseni etrafında bir dönüşü yaklaşık 14,2 saat sürer.

Kültürdeki etkisi

Şehrazat, hikâye anlatmanın bir hayatta kalma yöntemi olabileceğini gösteren en güçlü edebi figürlerden biridir. Her gece merakı canlı tutup anlatıyı en kritik anda kesme tekniği, bugün dizilerin ve tefrika romanların kullandığı merak düğümünün en bilinen örneklerinden biridir. Bir hikâyenin içinden başka hikâyeler açan yapısı da çerçeve anlatı denen tekniğin dünya edebiyatındaki en tanınmış örneği sayılır.

Karakterin bilimle ilginç bir edebi buluşması da var. Edgar Allan Poe, Şubat 1845'te Godey's Lady's Book dergisinde yayımlanan kısmen mizahi öyküsü "Şehrazat'ın Bin İkinci Masalı"nda (The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade), Şehrazat'a Sindbad'ın sekizinci yolculuğunu anlattırır. Sindbad'ın karşılaştığı "harikalar" aslında Poe'nun yaşadığı dönemin gerçek bilimsel ve teknik gelişmeleridir: mercan adaları, Babbage'ın hesap makinesi, sıcak hava balonu ve iki ışığın üst üste gelerek karanlık oluşturduğu girişim olayı gibi. Hükümdar bu anlatılanları o kadar inanılmaz bulur ki Şehrazat'ı ertesi gün idam ettirir. Poe'nun şakası, gerçek bilimin çoğu zaman masaldan daha şaşırtıcı olduğunu hatırlatır. Enceladus'un buz altındaki okyanusu ve kuşaktaki karanlık asteroit düşünüldüğünde, Şehrazat'ın adının bugün tam da böyle "inanılmaz ama gerçek" yerlerde durması, bu öyküye yakışan bir sonuçtur.