Alaaddin kimdir? Sihirli lambanın cinini bulan yoksul genç

Alaaddin kimdir? Alaaddin (Arapça Alâeddin), "Alaaddin ve Sihirli Lamba" masalının kahramanıdır: Çin'in şehirlerinden birinde yaşayan, terzi Mustafa'nın yoksul ve başıboş oğlu. Mağripli bir büyücü onu tuzaklarla dolu bir mağaradan sihirli bir yağ lambası çıkarması için kandırır. Lambanın içindeki güçlü cin sayesinde Alaaddin zengin olur ve sultanın kızıyla evlenir. Masal Binbir Gece Masalları'nın en tanınmış hikâyelerinden biridir, ama derlemenin eski Arapça yazmalarında yer almaz. Onu 18. yüzyılın başında Fransız çevirmen Antoine Galland ekledi.

Hangi eserlerde geçer?

Alaaddin, Ali Baba ile birlikte "öksüz masallar" diye anılır, çünkü ikisinin de bilinen sahici bir Arapça kaynağı yoktur. Galland'ın günlüğüne göre, Halepli Maruni bir anlatıcı olan Hanna Diyab ile 25 Mart 1709'da Paris'te tanıştı. Diyab, Fransız gezgin Paul Lucas ile Halep'ten Paris'e gelmişti ve Galland'a pek çok masal anlattı. Galland, Alaaddin'i 1709-1710 kışında yazıya geçirdi ve 1710'da Binbir Gece çevirisinin dokuzuncu ve onuncu ciltlerinde yayımladı. Diyab'ın katkısından hiç söz etmedi.

Daha sonra Paris'teki Fransız Ulusal Kütüphanesi'nde Alaaddin'i içeren iki Arapça yazma bulundu. Arabist Hermann Zotenberg bunlardan birini 1888'de yayımladı; Richard Burton da İngilizce çevirisinde bu metni kullandı. Ancak Binbir Gece'nin ilk eleştirel basımını hazırlayan Muhsin Mehdi, iki yazmanın da Galland'ın Fransızca metninden Arapçaya geri çevrildiğini gösterdi. Ruth B. Bottigheimer ve Paulo Lemos Horta gibi araştırmacılar bugün Diyab'ın bu masalların gerçek yazarlarından biri sayılması gerektiğini, Alaaddin'de Diyab'ın kendi hayatından izler bulunduğunu savunuyor. Halkbilimde masal, Aarne-Thompson-Uther dizininde kahramanın adıyla, ATU 561 numaralı "Alaaddin" tipi olarak sınıflanır.

Hikâyedeki yeri

Masal, Burton'ın 1885 tarihli çevirisindeki ana hatlarıyla şöyle ilerler: Mağripli büyücü kendini Alaaddin'in ölen babasının kardeşi olarak tanıtır ve ailenin güvenini kazanır. Asıl amacı, yalnızca Alaaddin'in girebileceği bir mağaradaki lambayı ele geçirmektir. Büyücü onu aldatınca Alaaddin mağarada kapalı kalır. Çaresizlikle ellerini ovuştururken büyücünün ödünç verdiği yüzüğü de ovar ve yüzüğün cini ortaya çıkıp onu kurtarır. Evde annesi lambayı satmak için temizlemeye çalışınca çok daha güçlü ikinci bir cin belirir. Bu cin, lambayı elinde tutanın her isteğini yerine getirmek zorundadır.

Lambanın cini sayesinde Alaaddin zenginleşir ve sultanın kızı Bedrülbudur ile evlenir. Cin, sultanınkinden görkemli bir saray inşa eder.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Büyücü geri döner ve "eski lambalara yeni lamba" vaadiyle prensesi kandırarak lambayı ele geçirir, sarayı içindekilerle birlikte Mağrip'e taşıtır. Alaaddin'in elinde hâlâ yüzük vardır. Yüzüğün cini lambanın büyüsünü bozacak güçte değildir ama onu Mağrip'e götürebilir. Alaaddin prensesin yardımıyla lambayı geri alır, büyücüyü öldürür ve sarayı yerine döndürür. Büyücünün daha kötü kalpli kardeşi de yaşlı bir şifacı kılığında saraya sızmaya çalışır; lambanın cini Alaaddin'i uyarır. Masal, Alaaddin'in kayınpederinin yerine tahta çıkmasıyla biter.

Masalın "Çin"de geçmesi uzun süredir tartışılır. Hükümdar imparator değil sultandır, kişilerin çoğu Müslümandır ve hikâyenin geri kalanı Orta Doğu'yu andırır. Bazı araştırmacılar Türkistan ya da Karahanlılar gibi bir Orta Asya ortamını önerir. Bir başka açıklamaya göre masalda Çin, gerçek bir ülkeden çok "uzak ve egzotik bir diyar" anlamında kullanılmıştır.

Canlandıranlar

Alaaddin, sinemanın en çok uyarlanan masal kahramanlarından biridir. Bilinen en eski film uyarlaması Fox'un 1917 yapımı Aladdin and the Wonderful Lamp'idir. 1926 yapımı Prens Ahmed'in Maceraları (Die Abenteuer des Prinzen Achmed), günümüze ulaşan en eski uzun metrajlı animasyon filmidir ve Alaaddin'in hikâyesini de içerir. Başlıca canlandırmalar şunlardır:

• Cornel Wilde, A Thousand and One Nights (1945).
• Scott Weinger (ses), Disney'in animasyon filmi Aladdin (1992). Cini Robin Williams seslendirdi. Film yılın en çok hasılat yapan filmi oldu ve dünya çapında yarım milyar doları aşan ilk animasyon filmi oldu. Disney, masalı Çin'den hayalî Arap şehri Agrabah'a taşıdı, prensesin adını Yasemin yaptı ve cinin yalnızca üç dilek yerine getirebildiği bir kural koydu.
• Jason Scott Lee, Hallmark'ın mini dizisi Arabian Nights (2000).
• Kamal Haasan, Hint yapımı Allauddinum Albhutha Vilakkum (1979).
• Mena Massoud, Disney'in gerçek oyunculu yeniden çevrimi Aladdin (2019). Cini Will Smith oynadı.

Karakterin arkasındaki bilim

Enceladus'taki Aladdin krateri

Satürn'ün uydusu Enceladus'un yüzey şekillerine Burton'ın Binbir Gece çevirisindeki kişi ve yer adları veriliyor; kraterler karakterlerin adını taşıyor. Uydunun yoğun kraterli kuzey yarımküresinde, yaklaşık 62 derece kuzey enleminde bir Aladdin krateri var. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) gezegen adları kataloğu, güncel ölçümle çapını yaklaşık 30 kilometre olarak veriyor. Krater ilk kez 1981'de Satürn'ün yanından geçen Voyager 2'nin görüntülerinde fark edildi. Hemen yakınında Ali Baba krateri bulunuyor. Uydunun haritasında Alaaddin'in babası terzi Mustafa'nın adını taşıyan bir krater de var.

Aladdin kraterinin içinde büyük bir kubbe yükselir. Bu, kraterin "viskoz gevşeme" geçirdiğine işaret eder: Buz kabuk yeterince ılıksa, katı olsa da çok yavaş akan koyu bir sıvı gibi davranır. Çarpmayla açılan çukurun tabanı zamanla yukarı doğru kabarır, kenarları yumuşar. Enceladus'un kuzeyinde bu tür yumuşamış kraterlerin sık görülmesi, uydunun içinin geçmişte ısı taşıdığını gösteren ipuçlarından biri olarak görülüyor.

Bu ısı, Enceladus'u Güneş Sistemi'nin en ilgi çekici yerlerinden biri yapıyor. NASA'ya göre yaklaşık 500 kilometre çapındaki uydu, Güneş Sistemi'nin en çok ışık yansıtan cismi. Cassini sondası 2005'te güney kutbundaki çatlaklardan saniyede yaklaşık 400 metre hızla fışkıran su buharı ve buz taneleri keşfetti. Bu püskürmelerden alınan örnekler, kalın buz kabuğun altında tuzlu bir okyanus ve büyük olasılıkla deniz tabanında sıcak su kaynakları bulunduğunu gösterdi. NASA, Enceladus'un yaşam için gereken kimyasal bileşenlerin çoğunu taşıdığını belirtiyor.

54521 Aladdin asteroidi

Alaaddin'in adı asteroit kuşağında da yaşıyor. NASA JPL'nin küçük cisimler veri tabanına göre 54521 Aladdin asteroidini John Broughton 23 Ağustos 2000'de Reedy Creek'te keşfetti. Aynı gözlemci altı gün sonra, 29 Ağustos 2000'de, bugün 41488 Sindbad adını taşıyan asteroidi buldu. Aladdin, Güneş'ten ortalama 3,2 astronomik birim uzakta dolanıyor ve bir turunu yaklaşık 5,7 yılda tamamlıyor. Çapı yaklaşık 16 kilometre. Yüzeyi son derece karanlık: Üzerine düşen ışığın yalnızca yüzde 3,5 kadarını yansıtıyor. İlginç bir karşıtlık: Alaaddin'in adı hem Güneş Sistemi'nin en parlak yüzeyinde hem de çok karanlık bir asteroitte duruyor.

Dolunayların dolunayı

Masalın gökle bir bağı da prensesin adında saklı. Bedrülbudur (Arapça Bedrü'l-Büdûr), "dolunayların dolunayı" anlamına gelir. Dolunay, Arap edebiyatında ve Binbir Gece'de güzelliğin en sık kullanılan benzetmelerinden biridir. Ay'ın dolunay evresinde, Güneş ile Ay Dünya'nın iki karşı yanında kalır ve Ay'ın bize bakan yüzü tamamen aydınlanır. Ay'ın evrelerini Ay evreleri ve tutulmalar sayfasında ayrıntılı anlattık.

Kültürdeki etkisi

Alaaddin'in Batı'daki yolculuğu sahnede başladı. İngiltere'de masal 1788'de John O'Keefe tarafından Covent Garden'daki Theatre Royal için sahneye uyarlandı ve iki yüzyılı aşkın süredir Noel dönemi pandomim tiyatrosunun en sevilen konularından biri oldu. Danimarkalı şair Adam Oehlenschläger 1805'te bir Aladdin oyunu yazdı; Carl Nielsen 1918-1919'da bu oyuna müzik besteledi. Disney'in müzikali 2014'te Broadway'de açıldı.

Masal çizgi romanlara da ilham verdi: İlk Yeşil Fener (Green Lantern), kısmen Alaaddin'den esinlenmiştir; kahraman, fener biçiminde bir güç kaynağı ve madde yaratmasını sağlayan bir yüzük bulur. Bugün herkesin bildiği "üç dilek" kuralı da masalın aslında yoktur; 20. yüzyılda Batı'da yaygınlaşmış bir eklemedir. Alaaddin'in hikâyesi, sözlü gelenekten Fransızca bir kitaba, oradan Arapçaya geri çevrilip yeniden sözlü geleneğe karışan sıra dışı bir yol izledi. Türkiye'den Filipinler'e kadar pek çok yerde derlenen çeşitlemeleri bunun kanıtı.