Ilmarinen kimdir? Kalevala'nın göğü ve Sampo'yu döven demircisi

Ilmarinen kimdir? Ilmarinen, Fin ve Karelya halk şiirinin ölümsüz demircisi ve Finlandiya'nın ulusal destanı Kalevala'nın üç ana kahramanından biridir. Halk şiirlerinde göğün kubbesini döven, demiri ilk kez işleyen ve sahibine bolluk getiren sihirli Sampo'yu yapan usta olarak anılır. Pirinç, bakır, demir, altın ve gümüş gibi döneminin bütün metallerini işler; neredeyse her şeyi yapabilen bir zanaatkârdır. Kalevala'da çoğu zaman "demirci" anlamına gelen seppä ya da seppo sıfatıyla geçer; Finlandiya'da yaygın bir erkek adı olan Seppo da buradan gelir. Destanda bilge ozan Väinämöinen'in kardeşi olarak anılır.

Hangi eserlerde geçer?

Ilmarinen, Kalevala'dan çok daha eskidir. Adı Fince ilma (hava) sözcüğüne dayanır. Bu sözcüğün akrabaları Fin-Ugor dillerinin çoğunda bulunur ve dilbilimciler ortak atadilde "gök" anlamına gelen bir *ilma sözcüğü olduğunu düşünür. Aynı kök Udmurtların gök tanrısı Inmar'ın adında da görülür. Araştırmacılara göre Ilmarinen başlangıçta göğü yaratan eski bir gök tanrısıydı; demircilik niteliğini ise Baltlar ve Cermen dilleri konuşan topluluklar gibi demir işleyen komşularla temas sonucunda kazandı. Halk şiirlerinde göğü kapısız, penceresiz bir demirhanede dövdüğü anlatılır; bu fikrin Finlandiya'da yaklaşık MÖ 500 ile MS 1300 arasına yayılan Demir Çağı'nda doğduğu düşünülür.

Yazılı kaynaklarda ilk kez 1551'de geçer: Fin yazı dilinin kurucusu sayılan Mikael Agricola, eski Fin tanrılarını sayarken Ilmarinen'i barış ve hava getiren, yolcuları ileri taşıyan bir tanrı olarak anar. 1663'te Johan Cajanus, halk inancına göre onun dev Kaleva'nın on iki oğlundan biri olduğunu yazdı. 1789'da Christfried Ganander ise onu Yunan rüzgâr tanrısı Aiolos'a benzetti.

Halk şiirleri Ilmarinen'i başka yaratılış anlatılarına da katar. İngria şarkılarında bir kırlangıca demir bir tırmık döver; kuş bununla kırılan yumurtasının parçalarını toplar ve parçalar Güneş'e, Ay'a ve bulutlara dönüşür. Güney Savo'dan derlenen bir anlatıda, Ilmarinen'in kazanından denize düşen bir damla kaynar altın dünyanın ortasındaki adayı oluşturur. Ateşin kökenini anlatan şarkılarda ilk kıvılcımı o çakar. Kalevala'nın dokuzuncu runosunda (şarkısında) anlatılan demirin kökeninde de baş roldedir: Demir ona kimseye zarar vermeyeceğine söz verir, ama bir eşek arısı su verme kabına yılan zehri taşıyınca bu söz bozulur.

Karakteri bugünkü hâline getiren, hekim ve dilbilimci Elias Lönnrot'tur. Lönnrot'un 1835'te yayımladığı, 1849'da elli runoya genişlettiği Kalevala'da Ilmarinen artık bir tanrı değil, ölümsüz ve usta ama aşkta şanssız bir demircidir.

Hikâyedeki yeri

Kalevala'da Väinämöinen, kuzeydeki karanlık ülke Pohjola'da mahsur kalınca ülkenin büyücü hanımı Louhi'ye bir söz verir: Göğü çekiç izi bırakmadan döven Ilmarinen, Louhi için Sampo'yu yapacak ve karşılığında onun güzel kızını alacaktır. Eve dönen Väinämöinen'in anlattıklarına Ilmarinen önce kanmaz. Väinämöinen de onu tepesi göğe değen bir ağaca, dallardaki Ay'ı ve Büyükayı'yı indirmeye gönderir; demirci tırmanınca bir fırtına çağırıp onu Pohjola'ya uçurur.

Ilmarinen Pohjola'da kızı görünce işe girişir. Ocağından dört gün boyunca güzel ama kusurlu nesneler çıkar: her gün yeni bir kurban isteyen bir yay, savaşa koşmaya hevesli bir gemi, huysuz bir inek ve ekili tarlaları bozan bir saban. Ilmarinen her birini kırıp yeniden ateşe atar. Sonunda dört rüzgârı körükleri üflemeye çağırır; rüzgârlar üç gün eser ve Sampo doğar: Tahıl, tuz ve altın öğüten sihirli bir değirmen. Louhi değirmeni derin bir yere kilitler, ama kız ülkesini bırakmayı reddeder ve Ilmarinen eve eli boş döner.

Destanın ortalarında Ilmarinen ve Väinämöinen aynı kıza talip olur; kız demirciyi seçer, ama Louhi onu sınar: Ilmarinen altın bir sapanla yılanlarla dolu bir tarlayı sürer, ölüler diyarının ayısını ve kurdunu dizginler, dev bir turna balığını yakalamak için de demirden pençeli bir kartal döver. Ardından büyük bir düğün yapılır.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Ilmarinen'in mutluluğu kısa sürer. Karısı, evdeki köle Kullervo'nun ekmeğine taş pişirir; Kullervo da sürüyü kurtlara ve ayılara çevirerek ondan öç alır ve kadın ölür. Yasa boğulan Ilmarinen altından ve gümüşten yeni bir eş döver, ama bu eş soğuk ve serttir. Väinämöinen onu almayı reddeder ve halka altından bir eş yapmaya kalkmamasını öğütler. Ilmarinen bu kez Pohjola'ya gidip ilk eşinin kız kardeşini kaçırır; kız ona hakaret edince onu şarkısıyla bir martıya çevirir. Destanın sonlarında üç kahraman Sampo'yu Pohjola'dan kaçırır, ancak değirmen kovalamaca sırasında denize düşüp parçalanır. Louhi Güneş'i ve Ay'ı bir dağa kapatınca Ilmarinen altından bir Ay ve gümüşten bir Güneş döver; ikisi de ışık vermez. Bu kez Louhi'yi bağlamak için bir boyunduruk dövmeye başlar ve korkan Louhi gök cisimlerini serbest bırakır.

Halk şiirlerinin özgün biçimleri bazen farklı bir Ilmarinen gösterir. Bir varyantta Pohjola'ya kandırıldığı için değil, Väinämöinen'i ölümden kurtarmak için gönüllü gider ve kuzeyin kızıyla başarıyla eve döner. Araştırmacılara göre Ilmarinen'in "aşkta şanssız" görüntüsü büyük ölçüde Lönnrot'un derleme tercihlerinin ürünüdür. Halkbilimci Matti Kuusi, altın gelinle ilgili öğüdün büyük olasılıkla Hristiyanlık döneminde eklendiğini, özgün şarkıların Kuzey Avrasya'da yaygın bir "altın kadın" mitini yansıttığını düşünür.

Canlandıranlar

Sinemada Ilmarinen'i ilk canlandıranlardan biri Ivan Voronov'dur. Aleksandr Ptuşko'nun yönettiği Sovyet-Fin ortak yapımı Sampo (1959), Kalevala'yı serbestçe uyarlar. Fin televizyonu Yle'nin Kalle Holmberg'in yönettiği, Paavo Haavikko'nun yazdığı dört bölümlük yapımı Rauta-aika'da (Demir Çağı, 1982) ise Ilmari adıyla Ilmarinen'i Vesa-Matti Loiri oynadı.

Karakterin arkasındaki bilim

Göğün kubbesi ve renkleri

Kalevala'da Ilmarinen'in ustalığının kanıtı, göğü hiçbir çekiç ya da kıskaç izi bırakmadan dövmüş olmasıdır. Fin halk geleneği gökteki başka güzellikleri de ona bağlar: Kutup ışıkları ile sabah ve akşam kızıllığının renkleri de onun el işi sayılır. Bugün göğün katı bir kubbe değil, Dünya'yı saran ince bir gaz katmanı, yani atmosfer olduğunu biliyoruz. NASA'nın açıklamasına göre Güneş'in beyaz ışığı gökkuşağının bütün renklerini taşır; ışık atmosferdeki gaz moleküllerine çarpıp saçılırken kısa dalgalı mavi ışık öteki renklerden daha çok saçılır ve gök mavi görünür. Güneş ufka yaklaşınca ışık daha kalın bir hava katmanından geçer, mavinin daha büyük kısmı saçılır ve kırmızı ile sarı ışık gözümüze ulaşır: Halkın Ilmarinen'e bağladığı sabah ve akşam kızıllığı budur.

Sampo'nun bazı halk yorumları da gökle ilgilidir. Bir Orman Fini anlatıcı olan Kaisa Vilhunen'e göre Sampo, tepesi Kutup Yıldızı'na bağlı altın bir direkti ve gök kubbe bu yıldızın çevresinde dönerek "öğütüyordu". Gerçekte gökyüzünü döndüren Dünya'nın kendi ekseni çevresindeki dönüşüdür; Kutup Yıldızı bu eksenin hizasında durduğu için sabit görünür. Benzer bir "gök kazığı" fikri Türk geleneğinde de vardır; ayrıntısı Demirkazık ve Altın Kazık yazımızda.

Kutup ışıkları

Ilmarinen'in el işi sayılan kutup ışıklarının ardında Güneş vardır. NASA'ya göre Güneş, güneş rüzgârı denen yüklü parçacık akışını sürekli yayar. Bu akış Dünya'nın manyetik kalkanına ulaşınca enerji bırakır; bu enerji sonunda atmosfere iner ve enerjik parçacıklar hava atomlarına ve moleküllerine çarparak ışıldamalarına yol açar. En yaygın renk olan yeşil, oksijenin yaklaşık 100 kilometre yükseklikte uyarılmasıyla oluşur. Kırmızı ışık 200 kilometrenin üzerindeki oksijenden, mavi ve pembe tonlar ise azottan gelir. Kutup ışıkları en çok Güneş fırtınaları sırasında parlar. Finlandiya bugün de bu konuda katkı veriyor: Yeşil kutup ışığının içinde kum tepelerini andıran paralel şeritler oluşturan ve "kum tepesi kutup ışığı" denen olayı 2020'de ilk kez Finlandiyalı gönüllü gözlemciler bildirdi; olay 2021'de doğrulandı.

Gökten düşen demir

Halk şiirleri Ilmarinen'i demiri ilk döven kişi sayar. İnsanlar demiri cevherden eritmeyi öğrenmeden çok önce de demir kullanıyordu; bu demir uzaydan geliyordu. Demir-nikel alaşımından oluşan meteorit demiri, cevherden eritme yaygınlaşmadan önce saf demirin neredeyse tek kaynağıydı. Mısır'da Gerzeh'te bulunan yaklaşık MÖ 3200 tarihli boncuklar, Anadolu'da Alaca Höyük'te bulunan yaklaşık MÖ 2500 tarihli hançer ve Firavun Tutankamon'un mezarından çıkan yaklaşık MÖ 1350 tarihli hançer, kimyasal analizlere göre meteorit demirinden yapılmıştır. İsviçre'de Mörigen'de bulunan yaklaşık MÖ 900 tarihli bir ok ucunun demiri ise bileşimine göre, Finlandiya Körfezi'nin karşı kıyısında, Estonya'nın Saaremaa adasındaki Kaali kraterini oluşturan göktaşından geliyor olabilir.

Bir demircinin en çok ilgisini çekecek gök cismi belki de Psyche asteroididir. NASA'ya göre metal bakımından zengin olan Psyche, büyük olasılıkla demir-nikel metalinden oluşan bir gezegen tohumunun (planetesimal) çekirdeğinin parçası olabilir. 13 Ekim 2023'te fırlatılan Psyche uzay aracının ana görevine Ağustos 2029'da başlaması planlanıyor; elde edilecek veriler, Dünya'nın çekirdeğinin neyden oluştuğunu anlamaya da yardım edecek.

Altın Ay, gümüş Güneş

Ilmarinen'in dövdüğü altın Ay'ın ve gümüş Güneş'in ışık vermemesi bilimsel açıdan da yerindedir. Güneş ışığını, sıcaklığı yaklaşık 15 milyon °C olan çekirdeğindeki nükleer füzyonla üretir. Ay ise kendi ışığını üretmez, Güneş'ten gelen ışığı yansıtır. Parlatılmış bir metal de ancak üzerine düşen ışığı yansıtabilir.

Gökteki adaşı: 2107 Ilmari

Ilmarinen'in adı asteroit kuşağında da yaşıyor. NASA JPL'nin küçük cisimler veri tabanına göre 2107 Ilmari asteroidi, 12 Kasım 1941'de Turku'da Liisi Oterma tarafından keşfedildi. Adlandırma gerekçesinde, asteroidin Kalevala'daki harika nesne Sampo'yu döven usta demirci Ilmarinen'in adını taşıdığı, Ilmari'nin de Finlandiya'da yaygın bir erkek adı olduğu belirtiliyor. Yaklaşık 16,7 kilometre çapındaki asteroit Güneş'i yaklaşık 1.560 günde dolanır. Keşfi yapan Liisi Oterma, 1955'te Finlandiya'da astronomi alanında doktora yapan ilk kadın oldu ve 1938-1953 arasında 54 küçük gezegen keşfetti. Ilmari, Turku'daki aynı ekibin asteroit kuşağına Kalevala'dan taşıdığı tek ad değil: Sampo, Louhi ve Pohjola adlarını taşıyan asteroitler de orada.

Kültürdeki etkisi

Ilmarinen, karşılaştırmalı mitoloji çalışmalarının da sevilen bir figürüdür. Fin halkbilimci Martti Haavio, göğü döven yaratıcı demirci olarak onu İskandinav tanrısı Odin'in "gök demircisi" sıfatıyla ve Hint mitolojisindeki zanaatkâr tanrı Tvaştar ile karşılaştırdı. Altın gelin hikâyesi ise bugünün okuruna Golem efsanesini ya da Frankenstein'ı hatırlatır.

Fin metal müziğinde Ilmarinen sık görülen bir konudur. Amorphis'in 2009 tarihli dokuzuncu albümü Skyforger (Gök Demircisi), baştan sona onun hikâyelerine dayanan bir konsept albümdür. Turisas'ın "Cursed Be Iron" şarkısı demirin kökeni anlatısını işler; Korpiklaani'nin "Kultanainen" şarkısı ise altın gelinin yaratılışını anlatır. Edebiyatta Michael Scott Rohan'ın The Winter of the World üçlemesinde Ilmarinen, cücelerin taptığı, dağları dövmüş tanrısal bir güçtür. Mercedes Lackey'nin 2008 tarihli The Snow Queen romanında ise Ilmari Heikkinen adlı usta bir demirciye dönüşür.