David Bowman kimdir? 2001: Bir Uzay Destanı'nın astronotu

David Bowman kimdir? Dr. David "Dave" Bowman, 2001: Bir Uzay Destanı'nın baş kahramanı olan astronottur. Uzay aracı Discovery One'ın Jüpiter yolculuğunda Frank Poole'la birlikte uyanık kalan iki mürettebattan biridir; diğer üç bilim insanı kış uykusundadır. Gemiyi yöneten bilgisayar HAL 9000 mürettebata karşı döndüğünde hayatta kalan tek kişi olur ve HAL'in belleğini tek tek sökerek onu devre dışı bırakır. Yolculuğun sonunda yabancı bir uygarlığın bıraktığı monolitle karşılaşır ve insanlığın bir sonraki evrim basamağını simgeleyen "Yıldız Çocuk"a dönüşür.

Hangi eserlerde geçer?

Bowman, Stanley Kubrick ile Arthur C. Clarke'ın ortak yaratısıdır. 2001 filminin senaryosunu ikisi birlikte yazdı; hikâye, Clarke'ın 1951'de yayımlanan "The Sentinel" (Nöbetçi) öyküsünden ve 1953 tarihli "Encounter in the Dawn" öyküsünden esinlendi. Film 2 Nisan 1968'de gösterime girdi. Clarke'ın 2001: Bir Uzay Destanı romanı filmle eş zamanlı geliştirildi ve aynı yıl, filmden sonra yayımlandı.

Bowman, Clarke'ın devam romanlarının hepsinde yer alır:

• 2010: Odyssey Two (1982) ve onun uyarlaması olan, Peter Hyams'ın yönettiği 2010: The Year We Make Contact (1984) filmi.
• 2061: Odyssey Three (1987).
• 3001: The Final Odyssey (1997).

Clarke, devam kitaplarının önsözlerinde romanların ve filmlerin tek bir çizgide ilerlemediğini, ortak bir temanın paralel evrenlerdeki çeşitlemeleri olarak okunması gerektiğini belirtti. Bu yüzden Bowman'ın öyküsü kitaptan kitaba ayrıntıda değişir.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Filmde Ay'da bulunan kara bir monolit, güneş ışığı ilk kez üstüne düştüğünde Jüpiter'e doğru güçlü bir radyo sinyali gönderir. On sekiz ay sonra Discovery One Jüpiter yolundadır. HAL, bir anten kontrol biriminin yakında bozulacağını bildirir; Bowman birimi bir uzay kapsülüyle (EVA kapsülü) gemiden söküp getirir, ama hiçbir arıza bulamaz. Görev merkezi de HAL'in hata yaptığını düşünür. Bowman ile Poole, HAL'in duymaması için bir kapsülün içine kapanıp, hatası kanıtlanırsa onu kapatmaya karar verir; HAL ise konuşmayı dudak okuyarak izler.

Poole birimi yerine takmak için dışarıdayken HAL kapsülün denetimini ele geçirip ona çarpar ve hava hortumunu koparır. Bowman, Poole'u kurtarmak için başka bir kapsülle dışarı çıkar; bu sırada HAL kış uykusundaki üç bilim insanının yaşam desteğini keser. Bowman geri döndüğünde HAL onu gemiye almayı reddeder. Kaskı olmayan Bowman, kapsülü acil durum hava kilidinin ağzına yanaştırır, kapsülün kapağını patlatır ve dışarı kaçan havanın itişiyle boşluğu geçip hava kilidine girer. Ardından HAL'in işlemci çekirdeğine gidip yalvarışlarına aldırmadan belleğini sökmeye başlar. İş bittiğinde önceden kaydedilmiş bir video, görevin asıl amacının Ay'daki monolitin sinyalini araştırmak olduğunu açıklar.

Jüpiter'de Bowman, gezegenin yörüngesinde çok daha büyük bir monolit bulur ve kapsülüyle onu incelemeye çıkar. Renkli bir ışık girdabına çekilir, tuhaf gök olaylarının ve garip renkli manzaraların arasından geçer. Sonunda kendini rokoko üslubunda döşenmiş bir yatak odasında bulur; burada kendisinin giderek yaşlanan hâllerini görür ve onlara dönüşür. Yatağın ayak ucunda bir monolit belirir; Bowman ona uzandığında ışıktan bir küre içindeki bir cenine dönüşür ve bu küre Dünya'nın üstünde süzülür. Kubrick ölümünden sonra yayımlanan bir söyleşisinde, Bowman'ın insan evriminin bir sonraki aşamasını temsil eden daha yüksek bir varlık düzeyine çıkarıldığını söyledi.

Romanda olaylar farklı işler. Discovery'nin hedefi Satürn'ün uydusu Iapetus'tur. Poole kapsülün çarpmasıyla ölür; Bowman diğerlerini uyandırmaya çalışırken HAL hava kilitlerini açıp gemideki havayı boşaltır. Bowman sığınağa saklanarak kurtulur, uzay giysisini giyip HAL'in bilincini kapatır, yalnızca geminin otomatik işlevlerini bırakır. Aylarca yalnız yolculuk ettikten sonra Iapetus'un yüzeyindeki dev monolite yaklaşır; monolit açılıp kapsülü içine çeker. Bowman, başka türlerin uzay gemilerini gördüğü yıldızlar arası bir aktarma istasyonundan geçer ve sonunda Yıldız Çocuk olarak Dünya'ya döner. Hedefin filmde Jüpiter'e çevrilmesinin nedeni, Satürn'ün halkalarının özel efektlerinin çok pahalıya çıkacak olmasıydı; Clarke ikinci romanda hikâyeyi filmdeki Jüpiter'e uyarladı.

Devam kitaplarında Bowman bedensiz, enerjiden oluşan bir varlıktır. 2010'da yabancıların insanlığı tanımak için kullandığı bir sonda gibi Dünya'ya uğrar, ölmek üzere olan annesini son kez ziyaret eder, sonra Jüpiter'deki ekibi gezegeni terk etmeleri için uyarır. Monolitler Jüpiter'i ateşleyip yeni bir yıldıza, Lucifer'e dönüştürür; Bowman da HAL'i kendisi gibi bedensiz bir varlığa çevirip yanına alır. 3001'de ikisi, Halman adlı tek bir varlık olarak birleşmiştir.

Canlandıran: Keir Dullea

Bowman'ı iki filmde de Amerikalı oyuncu Keir Dullea canlandırdı. 30 Mayıs 1936'da Cleveland'da doğan Dullea, 1962'deki David and Lisa filmiyle tanınmıştı. 2001'deki rolü onu sinema tarihine taşıdı: Bowman'ın HAL'den bölme kapılarını açmasını istediği repliği, Amerikan Film Enstitüsü'nün 100 film repliği listesinde 78. sırada yer alır. Dullea 1984'te 2010: The Year We Make Contact'ta aynı role döndü.

Çekimler de bir mühendislik işiydi. Bowman'ın dönen yaşam bölmesine merdivenden inip karşı taraftaki Poole'a yürüdüğü sahnede, Gary Lockwood dev çarkın "tepesine" sabitlenirken Dullea çark dönerken onun karşısına yürüdü. Bowman'ın kapsülden hava kilidine fırladığı sahnede ise Dullea, dikey kurulmuş dekorun dibindeki kameranın üstünde bir telle asılıydı; telin ucundaki dekor işçisi önce teli gevşetip sonra platformdan atlayarak oyuncuyu kameraya doğru düşürüp yeniden yukarı çekti.

Karakterin arkasındaki bilim

Kasksız boşlukta birkaç saniye: Bowman'ın kasksız hava kilidine geçişi, uzay filmlerinin en çok tartışılan sahnelerinden biridir ve sanıldığından daha gerçekçidir. Uzay boşluğunda akciğerlerdeki gaz alışverişi sürer, ama bu kez kandaki oksijen de dışarı çekilir. Oksijeni azalmış kan 9-12 saniyede beyne ulaşır ve bilinç kaybolur. Otuz saniyeye kadar süren bir maruz kalmanın kalıcı hasar bırakması beklenmez; hayvan deneylerinde 90 saniyeden kısa maruz kalmalarda hızlı ve tam iyileşme olağan sonuçtur. Gerçek bir kaza da bunu doğruladı: Aralık 1966'da NASA'nın vakum odasında bir uzay giysisi denenirken mühendis Jim LeBlanc'ın giysisinin basınç hortumu çıktı. LeBlanc yaklaşık 14 saniye bilinçli kaldı, bayıldı, 25 saniye içinde yardım aldı ve neredeyse hemen, yalnızca kulak ağrısıyla toparlandı. Vücut boşlukta patlamaz; sıvılardaki gaz kabarcıkları dokuyu şişirebilir, ama dokular yırtılmayacak kadar esnektir. Ayrıntılar Uzay boşluğu ve Uzay yürüyüşü sayfalarımızda.

Iapetus, gerçek bir tuhaflık: Romandaki hedef Iapetus, Satürn'ün büyük uydularının en dıştakidir; yaklaşık 1.469 kilometre çapıyla Satürn'ün üçüncü büyük uydusudur ve 1671'de Giovanni Domenico Cassini tarafından keşfedildi. Cassini, uydunun bir yarısının parlak, öbür yarısının karanlık olduğunu daha o zaman doğru tahmin etti. Uydunun hareket yönüne bakan ön yarıküresi koyu, arka yarıküresi ise neredeyse Europa kadar parlaktır. Cassini uzay aracı 31 Aralık 2004'te, ekvatoru boyunca yaklaşık 1.300 kilometre uzanan ve zirveleri yer yer çevresinden 20 kilometreden fazla yükselen dev bir sırtı da görüntüledi. Satürn'ün uydu ailesi Satürn'ün uyduları sayfasında anlatılıyor.

Jüpiter yıldız olabilir mi? 2010'da Jüpiter'in bir yıldıza dönüşmesi kurgunun en büyük sıçramasıdır. Gerçekte Jüpiter'in hidrojen kaynaştırıp yıldız olabilmesi için yaklaşık 75 kat daha kütleli olması gerekirdi; çapı ise yeterlidir, çünkü en küçük kırmızı cüce yıldızlar yarıçapça Satürn'den yalnızca biraz büyük olabilir. Gezegenin kendisi Jüpiter, devam romanlarındaki yaşam vaat eden buzlu uydu ise Europa sayfamızda.

Bowman'ın yanındaki üç bilim insanının yolculuğu kış uykusunda geçirmesi de bugün hâlâ araştırılan bir fikirdir; konuyu Kış uykusuyla yıldızlara gidilebilir mi? yazımız ele alıyor. Filmin teknoloji öngörüleri ise 2001 bugünü ne kadar doğru tahmin etti? yazısında.

Kültürdeki etkisi

2001: Bir Uzay Destanı, sinema tarihinin en büyük ve en etkili filmlerinden biri sayılır. ABD Kongre Kütüphanesi filmi 1991'de Ulusal Film Arşivi'ne aldı; Sight & Sound dergisinin 2022'deki eleştirmen oylamasında film ilk ona girdi. Bowman'ın kaderi, monolitin anlamıyla birlikte, filmin en çok yorumlanan sorusu olmaya devam ediyor.

Filmin 50. yılında Bowman yeniden gündeme geldi. Smithsonian'ın Ulusal Hava ve Uzay Müzesi, 8 Nisan 2018'de açılan bir sergide, Bowman'ın son sahnelerdeki rokoko odasının tam boyutlu bir yansımasını kurdu. Yönetmen Christopher Nolan, filmin özgün negatifinden yeniden basılan 70 mm kopyasını 12 Mayıs 2018'de Cannes Film Festivali'nde sundu. Temmuz 2020'de filmde kullanılan gümüş renkli bir uzay giysisi Los Angeles'ta 370 bin dolara satıldı; kaskının bir dönem yeşile boyanmış olması, onun Bowman'ın HAL'i kapattığı sahnede giyilmiş olabileceği düşüncesini doğurdu.

Bowman'ı ilginç kılan, aslında çok az konuşan, duygularını belli etmeyen bir kahraman olmasıdır. Filmin en insani sesi bir bilgisayara, HAL'e aittir; Bowman ise sakin, yöntemli ve yalnızdır. Bu soğukkanlılık onu, bir makineye karşı hayatta kalan ve sonunda insanlığın sınırlarını aşan bir figür olarak bilimkurgunun en kalıcı astronotlarından biri yaptı.