Cavor kimdir? Ay'da İlk İnsanlar'ın dalgın mucidi

Cavor kimdir? Cavor, H. G. Wells'in 1900-1901'de tefrika edilip 1901'de kitap olarak çıkan Ay'da İlk İnsanlar (The First Men in the Moon) romanının iki kahramanından biri olan dalgın, yalnız yaşayan İngiliz fizikçidir. Kütleçekimini engelleyen ve kendi adıyla anılan "cavorit" adlı maddeyi icat eder, bu maddeden perdeleri olan küre biçimli bir araç yapar ve iş adamı Bedford'la birlikte Ay'a gider. Romanda yalnızca soyadıyla anılır. Bilgi için yaşayan, paraya ve güce ilgisiz, ama gündelik sağduyudan bir o kadar yoksun bir adamdır; hikâyenin hem en sevimli hem de en trajik figürü odur.

Romanda nasıl biridir?

Roman, Bedford'un ağzından anlatılır. Borç içindeki bu Londralı iş adamı, kafa dinleyip bir tiyatro oyunu yazmak için Kent'teki Lympne köyünde küçük bir ev kiralar. Her öğleden sonra tam aynı saatte evin önünden geçen, kendi kendine tuhaf sesler çıkaran bir adam onu rahatsız eder. İki hafta sonra Bedford adamı durdurur; karşısındaki, araştırmalarına gömülmüş içine kapanık fizikçi Cavor'dur. Cavor yürüyüşlerinde düşünür, çevresindekilerin onu nasıl gördüğünü pek umursamaz.

İki adamın çekişmesi romanın omurgasıdır. Bedford cavoritte hemen bir servet görür: kütleçekimini kesen bir madde, dünyayı satın alacak kadar para demektir. Cavor ise maddenin kendisiyle, ne yapabildiğiyle ilgilenir. Ay'a gitme fikri de ondan çıkar. Bedford bir ara Cavor'a Jules Verne'in Ay romanından söz eder, ama Cavor'un kurgu okuyan biri olmadığı belirtilir. Wells, bu iki tip üzerinden insanlığın uzaya hangi niyetlerle açılacağını sorgular: biri bilgi, öteki kazanç için.

Hangi eserlerde geçer?

Cavor ilk kez Ay'da İlk İnsanlar'da göründü. Roman Kasım 1900 ile Haziran 1901 arasında İngiltere'de The Strand Magazine'de, ABD'de The Cosmopolitan'da tefrika edildi; kitap baskısı 1901'de Londra'da George Newnes, ABD'de Bowen-Merrill tarafından yayımlandı. Wells karakteri başka bir romanında kullanmadı.

Sonraki kuşaklar onu sık sık geri getirdi. Alan Moore ile Kevin O'Neill'ın çizgi romanı The League of Extraordinary Gentlemen'ın 1999'daki ilk cildinde cavorit hikâyenin ana unsurlarından biridir ve Cavor'a burada Selwyn adı verilir. Cavor ve cavorit, Scarlet Traces: The Great Game çizgi romanının sonunda da önemli rol oynar. Wells'in kendisinin, eşinin ve biyolog T. H. Huxley'nin Cavor'un küresiyle önce Ay'a, sonra Mars'a gittiği The Martian War romanı da karakteri kullanan yapıtlardandır. Cavorit adı ayrıca Vernor Vinge'in A Deepness in the Sky romanında ve Warehouse 13 dizisinde geçer.

Hikâyedeki yeri

Cavor'un ilk cavorit levhası beklenenden erken tamamlanır. Levhanın üstündeki hava ağırlığını yitirip yukarı fırlar ve bölgede yıkıcı bir fırtına kopar. Bedford, levha yerinde kalsaydı Dünya'nın bütün atmosferinin bir fıskiye gibi uzaya akıp gidebileceğini düşünür. Bu kazadan sonra Cavor, camla kaplı çelikten bir küre tasarlar; kürenin pencereleri cavorit perdelerle açılıp kapanır ve araç bu perdelerle yönlendirilir. İkili oksijen ve erzak yükleyip yola çıkar. Yolda Cavor, Ay'da yaşam bulunmadığından emindir.

Ay'a indiklerinde bu kesinlik yıkılır: Güneş doğunca donmuş ince atmosfer buharlaşır, bitkiler gözle görülür bir hızla büyür ve kısa süre sonra yüzeyin altında yaşayan böceksi Ay halkıyla, Selenitlerle karşılaşırlar. İkili esir düşer, kaçar ve yüzeye çıkıp küreyi aramak için ayrılır. Cavor bundan sonra hikâyenin görünmeyen ama sesi duyulan kahramanına dönüşür.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Bedford küreyi bulur, ama Cavor'dan geriye yalnızca aceleyle yazılmış bir not kalmıştır: düşüp yaralanmış ve yeniden yakalanmıştır. Bedford tek başına Dünya'ya döner. Yaklaşık iki yıl sonra Julius Wendigee adlı Hollandalı bir elektrikçi, Tesla'nınkine benzer bir düzenekle Ay'dan gelen kesik kesik telsiz mesajları yakalar. Mesajlar Cavor'dandır: Selenitlerden ikisine İngilizce öğretmiş, onların toplumunu yakından tanımıştır. Sonunda Selenitlerin hükümdarı Büyük Lunar'ın huzuruna çıkarılır. Büyük Lunar'ın Dünya hakkındaki sorularını yanıtlarken insanların savaş eğilimini de saf bir dürüstlükle anlatır. Selenitler cavoritin kuramını bilmekte ama Ay'da helyum bulunmadığı için onu yapılamaz saymaktadır; Büyük Lunar bu yüzden Cavor'u maddenin yapılışı üzerine ayrıntılı biçimde sorgular. Birkaç günlük sessizliğin ardından gelen son mesaj, cavoritin tarifine başlayan yarım bir cümlede kesilir. Bedford, Selenitlerin yeni insan ziyaretlerinden korkup Cavor'u susturduğu sonucuna varır.

Canlandıranlar

Roman ilk kez 1919'da, Bruce Gordon ile J. L. V. Leigh'in yönettiği sessiz bir İngiliz filmine uyarlandı. Bu filmde Cavor'un adı Sampson Cavor'dur ve onu Hector Abbas oynadı. Uyarlamada Bedford, cavorit sırrıyla zengin olmak için Cavor'u Ay'da bilerek bırakan bir kötüye dönüşür; Cavor ise telsizle Bedford'u ifşa eder ve Büyük Lunar'ın kendisini dostça karşıladığını bildirir. Filmin hiçbir kopyası bugüne ulaşmadı; British Film Institute onu en çok aranan 75 kayıp film listesinde tutuyor.

En bilinen yorum, Nathan Juran'ın yönettiği, Ray Harryhausen'ın stop-motion efektleriyle süslenen 1964 yapımı First Men in the Moon'dur. Senaryoyu Nigel Kneale yazdı; burada karakterin adı Joseph Cavor'dur ve onu İngiliz oyuncu Lionel Jeffries oynadı. Kneale'e göre yapımcılar hikâyeyi onun düşündüğünden daha komik görmek istedi ve Jeffries'in seçilmesinde bu istek etkili oldu. Bu versiyonda Bedford'un nişanlısı da yolculuğa katılır ve kahramanlar uzay giysisi olarak dalgıç kıyafetleri giyer.

BBC Four'da 19 Ekim 2010'da yayımlanan televizyon filmini Mark Gatiss yazdı ve Cavor'u, bu kez Arthur Cavor adıyla, kendisi oynadı; Bedford'u Rory Kinnear canlandırdı. Hikâye 1969'da, Apollo 11 günlerinde yaşlı Bedford'un bir çocuğa anlattığı bir anı olarak çerçevelenir. Gatiss'in köpeği Bunsen, Cavor'un köpeği Faraday'i oynadı. Romana en sadık uyarlama sayılan film, 2010'da ölen Lionel Jeffries'e adanan bir notla biter. 1981'de BBC Radio 4 için hazırlanan 90 dakikalık bir radyo uyarlaması uzun süre kayıp sayıldı, bulunduktan sonra 2025'te Radio 4 Extra'da yeniden yayımlandı.

Karakterin arkasındaki bilim

Kütleçekimi perdelenebilir mi? Cavor'un fikri sezgisel olarak çekicidir: opak bir perde ışığı nasıl kesiyorsa bir madde de kütleçekimini kesebilir. Bugünkü fizik buna izin vermiyor. Einstein'ın genel görelilik kuramında kütleçekimi, kütle ve enerjinin uzay-zamanı bükmesidir ve araya konan bir levhayla engellenecek bir "ışın" değildir. Kütleçekimini tersine çevirebilecek negatif kütle kuramsal olarak tutarlı olsa da hiç gözlenmedi. Antimaddenin yukarı "düşüp" düşmeyeceği uzun süre merak konusu oldu; deneyler, antihidrojen ile Dünya arasında bir itme olmadığını gösterdi.

Sorunun bir de enerji yanı var. Fizikçi Philip Morrison 1958'de, kütlenin kütleyi itmesinin Dünya'nın çekim alanında enerjinin korunumunu bozacağını gösterdi. Cavorit gibi bir madde sonsuz devinim makinesine kapı açardı: tekerleğin bir yarısını çekimden perdelemek, onu durmadan hızlanan bir motora çevirirdi. 1992'de Rus araştırmacı Eugene Podkletnov hızla dönen bir süperiletkenin kütleçekimini azalttığını öne sürdü; deneyi tekrarlamaya çalışan çalışmaların hepsi olumsuz sonuç verdi. NASA'nın 1996-2002 arasında yürüttüğü, alışılmadık itki fikirlerini inceleyen Breakthrough Propulsion Physics programı da kütleçekimi karşıtı kavramları, böyle bir kuvvete dair kanıt bulunmadığı için "uygulanabilir olmayan" yaklaşımlar arasında saydı.

Helyum ayrıntısı: Romandaki küçük bir ayrıntı, dönemin bilimiyle ilginç biçimde örtüşür. Helyum ilk kez 1868'de Güneş tayfında, bilinen hiçbir elemente uymayan sarı bir çizgi olarak görüldü; Norman Lockyer bu elemente Güneş'in Yunanca adından helyum dedi. Element ancak 26 Mart 1895'te William Ramsay tarafından Dünya'da bir mineralden ayrıştırıldı, yani Wells romanı yazarken helyum yeni ve gizemli bir maddeydi. İşin ironik yanı, gerçek Ay'ın helyumsuz olmamasıdır: Ay toprağında, Güneş rüzgârının yüzeye gömdüğü helyum-3 Dünya atmosferindekinden çok daha yüksek oranda bulunur. Bu yakıtın geleceği Ay'da helyum-3 madenciliği yazımızda ele alınıyor.

Wells'in isabetleri: Cavor ile Bedford yolculuk sırasında ağırlıksızlığı yaşar; Verne'in yolcuları ise yol boyunca ağırlık hisseder. Ay'da ikilinin dev adımlarla sıçraması da gerçeğe uygundur: Ay'ın yüzey çekimi saniyede 1,62 metre kare, yani Dünya'nınkinin yaklaşık altıda biridir.

Kültürdeki etkisi

Cavor, "dalgın bilim insanı" tipinin edebiyattaki en bilinen örneklerinden biri oldu. Wells 1933'te toplu bilimsel romanslarına yazdığı önsözde, bu kitapta Verne'in topundan daha iyi bir yöntem denediğini ve insanlığa uzaktan bakıp uzmanlaşmanın etkileriyle alay etmek istediğini söyler. Jules Verne ise Wells'in karakterlerinin gerçek bir teknoloji yerine tümüyle hayalî bir madde kullanmasından hoşlanmadı ve bunu açıkça dile getirdi. Kitap yayımlandıktan kısa süre sonra İrlandalı yazar Robert Cromie, Wells'i 1890 tarihli kendi romanından intihal yapmakla suçladı; Wells bu yazarı da kitabını da hiç duymadığını söyledi.

En derin iz, C. S. Lewis'te görülür. Lewis bu romanı okuduğu en iyi bilimkurgu kitabı olarak andı ve Uzay Üçlemesi'nin ilk kitabı Out of the Silent Planet'ı kısmen ona yanıt olarak yazdı. Orada da bir iş adamı ile bir bilim insanı bir taşra evinde gizlice uzay aracı yapar ve bilim insanı sonunda yabancı bir dünyanın bilge hükümdarına insanlığın saldırgan doğasını ağzından kaçırır. Ancak Lewis'in bilim insanı Weston, başka gezegenleri sömürgeleştirmeyi savunan bir karakter olarak Cavor'un tam karşıtıdır. Ay yolculuğunun ilk sinema denemelerinden Ay'a Seyahat (1902) da sinema tarihçilerince kısmen Wells'in romanına bağlanır. Cavor'un macerası, öncüsü Verne'in Ay'a Yolculuk romanıyla birlikte Ay'a gidişin hayal edildiği çağın iki temel metninden birinin merkezinde durur.