Deep Sky

Deep Sky, NASA'nın James Webb Uzay Teleskobu'nun yapılışını ve gönderdiği ilk görüntüleri dev IMAX perdesine taşıyan bir belgesel. Nathaniel Kahn'ın yönettiği ve Michelle Williams'ın anlattığı 40 dakikalık film, ilk kez Ekim 2023'te IMAX salonlarında gösterildi; geniş gösterime ise 19 Nisan 2024'te, Dünya Günü vesilesiyle kuzey Amerika'da bir haftalık özel gösterimle çıktı.

Konusu

Belgesel iki hikâyeyi bir arada anlatıyor. Birincisi, insanlığın uzaya gönderdiği en büyük teleskobun yıllar süren yapım ve test sürecini ve onu Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon kilometre uzaktaki çalışma noktasına yerleştirme görevini kapsıyor. İkincisi ise teleskobun Dünya'ya gönderdiği görüntüler: Uzak galaksiler, yıldızların doğduğu bulutsular, başka yıldızların çevresindeki gezegenler ve evrenin daha önce hiç bu ayrıntıda görülmemiş manzaraları. Filmin afişinde Webb'in Yaratılış Sütunları görüntüsü yer alıyor.

Belgeselin vurgusu yalnızca güzel görüntüler değil; Webb'in, kendisinden önce 30 yılı aşkın süre çalışan Hubble'ın ardından teknolojide ne kadar ileri bir adım attığı da filmin temel konularından biri. Bu anlatım, teleskobu tasarlayan ve test eden ekiplerin hikâyesiyle birleşiyor.

Yapım

Filmin yapımcıları arasında Sandra Evers-Manly, Bonnie Hlinomaz, Matt Mountain, Gerry Ohrstrom ve John Turner yer alıyor. Görüntü yönetmenliğini Michael McClare ve Robert Richman üstlendi. Ekim 2023'teki Los Angeles prömiyeri California Bilim Merkezi'nde yapıldı; film ayrıca Smithsonian'ın Airbus IMAX salonunda gösterildi. Belgesel, Rotten Tomatoes'ta eleştirmenlerden tam not aldı.

Bilim ne diyor?

Belgeselin anlattığı teleskop, gerçekten de bir mühendislik zirvesi. Webb'in ana aynası, altınla kaplanmış berilyumdan yapılmış 18 altıgen parçadan oluşuyor ve toplam çapı 6,5 metre; Hubble'ın aynası ise 2,4 metre. Bu, Webb'e Hubble'ın yaklaşık altı katı ışık toplama alanı sağlıyor. Ancak asıl fark dalga boyunda: Hubble ağırlıklı olarak görünür ışıkta, Webb ise kızılötesinde gözlem yapıyor. Kızılötesi ışık toz bulutlarının içini görmeyi ve evrenin genişlemesiyle kızıla kaymış ilk galaksilerin ışığını yakalamayı mümkün kılıyor.

Kızılötesinde gözlem yapmanın bir bedeli var: Teleskobun kendisi de ısı yaydığı için 50 kelvinin (eksi 223 santigrat derece) altında tutulması gerekiyor. Bu yüzden Webb, her biri yaklaşık 0,1 milimetre kalınlığında beş katmandan oluşan, açıldığında yaklaşık 14 x 21 metreye ulaşan bir güneş kalkanıyla korunuyor. Kalkan, Ariane 5 roketinin burun konisine sığabilmek için on iki kez katlanmıştı ve uzayda açılması görevin en riskli aşamalarından biriydi.

Webb, 25 Aralık 2021'de Fransız Guyanası'ndaki Kourou'dan bir Ariane 5 roketiyle fırlatıldı ve Ocak 2022'de Güneş-Dünya sisteminin L2 Lagrange noktası çevresindeki yörüngesine ulaştı. Bu noktada Güneş, Dünya ve Ay hep aynı tarafta kaldığı için kalkan üçünü birden engelleyebiliyor. İlk görüntü 11 Temmuz 2022'de kamuoyuyla paylaşıldı. Proje NASA öncülüğünde, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Kanada Uzay Ajansı'nın ortaklığıyla yürütüldü; tasarım çalışmaları 1996'da başlayan teleskobun toplam maliyeti yaklaşık 10 milyar doları buldu.

Teleskop adını, Mercury, Gemini ve Apollo programları döneminde, 1961-1968 arasında NASA'yı yöneten James E. Webb'den alıyor. Ana yüklenici Northrop Grumman'dı; teleskobu bugün Baltimore'daki Uzay Teleskobu Bilim Enstitüsü işletiyor. L2 noktası çevresindeki yörüngesinde Webb'in bu noktaya uzaklığı 250 bin ile 832 bin kilometre arasında değişiyor; böylece hem Dünya'nın hem Ay'ın gölgesinden uzak kalıyor ve sıcaklığı sabit tutuluyor. Teleskop bir anda gökyüzünün yüzde 40'ını görebiliyor, altı ayda ise bütün gökyüzünü tarayabiliyor.

Aynanın büyüklüğüyle ilgili yaygın bir yanılgıyı da düzeltmek gerek: Webb'in aynası Hubble'ınkinden 2,7 kat geniş olsa da iki teleskobun görüntü keskinliği birbirine yakın. Bunun nedeni Webb'in daha uzun dalga boylarında, yani kızılötesinde çalışması; dalga boyu uzadıkça aynı keskinliği yakalamak için daha büyük bir ayna gerekiyor. İki teleskop bu yüzden rakip değil, birbirini tamamlayan araçlar.

Belgeselin vurguladığı ötegezegen gözlemleri de Webb'in temel hedeflerinden. Teleskop, yaşanabilir olma ihtimali bulunan uzak gezegenlerin atmosferlerini incelemek için tasarlandı: Bir gezegen yıldızının önünden geçerken atmosferinden süzülen ışık, orada hangi moleküllerin bulunduğunu ele verebiliyor.

Etkisi

Deep Sky, Webb'in görüntülerini bilgisayar ekranından çıkarıp dev bir perdeye taşıyarak geniş kitlelerin teleskobun gücünü hissetmesine yardım etti. Uzay teleskoplarını IMAX formatında anlatan bir başka belgesel de Hubble'ın son bakım görevini konu alan Hubble 3D.

Kısaca

• Yıl: 2023
• Yönetmen: Nathaniel Kahn
• Anlatıcı: Michelle Williams
• Süre: 40 dakika
• Format: IMAX belgeseli
• Konu: James Webb Uzay Teleskobu'nun yapımı ve ilk görüntüleri