NASA ve NOAA: 2026 Antarktika ozon deliği son on yılın en büyüğü, iyileşme sürüyor

Dünya'nın koruyucu ozon tabakası, 2026'da Antarktika ozon deliğinin daha büyük olmasına katkıda bulunan atmosfer koşullarına rağmen uzun vadeli iyileşme yolunda ilerlemeyi sürdürüyor. NASA ve Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi (NOAA) bunu bildirdi. Ozon deliği 48 yıllık izleme döneminde alan bakımından yedinci en büyük delik oldu, ancak kayıtlardaki öteki büyük delikler kadar derin değildi.

En yoğun ozon incelmesi dönemi olan 7 Eylül-13 Ekim arasında deliğin ortalama büyüklüğü yaklaşık 9,6 milyon mil kareyi (25 milyon kilometre kare) kapladı. Bilim insanları stratosferdeki ozon miktarını sürekli izliyor, çünkü bu ozon Dünya'nın güneş kremi işlevi görüyor ve yaşamı Güneş'in zararlı ışınımından korumaya yardım ediyor. Bu, genellikle insan etkinliklerinden kaynaklanan bir hava kirleticisi olan yer seviyesindeki ozondan farklı.

Maryland Üniversitesi Baltimore County'de kıdemli bilim insanı olan ve NASA'nın Maryland, Greenbelt'teki Goddard Uzay Uçuş Merkezi'ndeki ozon araştırma ekibine uzun süredir liderlik eden Paul Newman, "Yıllık ozon deliği son yıllarda mevsim içinde daha geç oluşuyor; bu da bize ozon tabakasının iyileştiğini gösteriyor" dedi. "Ancak alışılmadık derecede güçlü bir kutup girdabı bu mevsim Antarktika'daki ozon incelmesini uzattı ve deliğin son on yılda görmediğimiz boyutlara ulaşmasına olanak verdi."

Ozon deliği yılın tek günlük en büyük alanına 18 Eylül'de 10,5 milyon mil kare (27,1 milyon kilometre kare) ile ulaştı. Karşılaştırma için, izleme başladığından bu yana gözlenen en büyük ozon deliği en geniş hâline Eylül 2000'de ulaşmıştı.

Newman, "2026 ozon deliği büyük, ancak ozonu incelten maddeler bugün atmosferde 2000'deki doruk düzeylerindeki kadar yaygın olsaydı 1 ila 2 milyon mil kare (3,5 milyon kilometre kare) daha büyük olabilirdi" dedi.

Antarktika kutup girdabı, insan yapımı bileşiklerden gelen klor ve bromun stratosferdeki ozonu inceltmesine olanak veren soğuk koşulların oluşmasına yardım ediyor.

NOAA Kimyasal Bilimler Laboratuvarı'nda araştırmacı olan Amy Butler, "Kutup girdabı bu yıl olağandışı büyüktü; bunun bir nedeni, normalde alt atmosferden yukarı doğru ilerleyip girdabı dağıtan gezegen ölçeğindeki hava sistemlerinin ağustos ve eylülde özellikle zayıf olmasıydı" dedi. "Bu zayıf dalga etkinliği, kutup girdabının en güçlü rüzgârlarını kutuptan birkaç enlem derecesi daha uzakta tuttu ve ozon incelmesi için ideal koşulların oluşabileceği daha geniş bir alan yarattı."

Görece geniş alanına karşın bu yılki ozon deliği, önceki on yıllarda gözlenen rekor delikler kadar derin değildi. NOAA bilim insanları, Güney Kutbu Temel Atmosfer Gözlemevi'nden balonla taşınan aletler kullanarak tam tepedeki ozon yoğunluğunun yılın en düşük değerine, 105 Dobson birimine, 17 Ekim'de ulaştığını buldu. Dobson birimi, ozon yoğunluğunu ifade etmek için kullanılan standart ölçü birimi. Güney Kutbu üzerinde kaydedilen en düşük değer Ekim 2006'daki 92 Dobson birimiydi.

NOAA'nın balon ve yer tabanlı gözlemlerine ek olarak uydu verileri de 1979'dan bu yana Dünya'nın koruyucu ozon tabakasının sağlığını izlemenin ayrılmaz bir parçası oldu. NASA'nın Aura uydusundaki, NOAA-20 ve NOAA-21 uydularındaki ve NASA ile NOAA'nın ortaklaşa işlettiği Suomi Ulusal Kutupsal Yörünge Ortaklığı uydusundaki aletlerin tümü rapora katkıda bulundu.

NASA ve NOAA bilim insanları, süregelen izlemenin 1987'de Montreal Protokolü ile getirilen denetimlerin stratosferik ozonun uzun vadeli iyileşmesini sürdürdüğünü gösterdiğini söyledi. Bu anlaşmanın parçası olarak ülkeler, ozonu incelten maddeleri daha az zararlı alternatiflerle değiştirmeyi taahhüt etti. NOAA Küresel İzleme Laboratuvarı'nın kıdemli bilim insanı Stephen Montzka'ya göre Antarktika stratosferinde ozonu incelten maddelerden kaynaklanan klor düzeyleri, doruk noktalarından bu yana 1980'lerin düzeylerine göre yaklaşık üçte bir oranında azaldı.

Kloroflorokarbonlar ve ozonu incelten öteki bileşikler bir zamanlar buzdolapları, klimalar ve bina yalıtımı gibi tüketim ürünlerinde yaygın olarak kullanılıyordu. Bu bileşikler atmosferde onlarca yıl kalabiliyor ya da eski ürünlerden ve çöp alanlarından sızabiliyor. Bilim insanları, bu eski bileşikler parçalandıkça ozon deliğinin 2070'lere kadar iyileşeceğini tahmin ediyor.

Antarktika üzerindeki ozon tabakasının son durumu, NASA'nın Ozone Watch ve NOAA'nın Güney Kutbu Ozon sitelerinden izlenebilir.