Torino ölçeği

Torino ölçeği, Dünya'ya yakın cisimlerin önümüzdeki yüz yıl içindeki olası çarpma tehlikesini 0'dan 10'a kadar tam sayılarla ifade eden bir iletişim aracıdır. Amacı, gökbilimcilerin hesaplarını kamuoyunun kolayca anlayabileceği tek bir değere dönüştürmektir. Daha ayrıntılı ve teknik bir benzeri Palermo ölçeğidir.

Nasıl işler?

Her olası çarpmaya iki büyüklük üzerinden değer verilir: çarpma olasılığı ve cismin taşıyacağı kinetik enerji, yani TNT eşdeğeri megaton cinsinden yıkıcı gücü. Basamaklar renklerle de gruplanır:

• 0 (beyaz): tehlike yok ya da yok denecek kadar az; atmosferde yanacak küçük cisimler de buraya girer.
• 1 (yeşil, "Normal"): sıradan bir keşif; yeni gözlemler büyük olasılıkla değeri 0'a indirir.
• 2-4 (sarı): gökbilimcilerin dikkatini hak eden yakın geçişler; 3 ve 4'te yüzde 1 ya da daha yüksek çarpma olasılığı vardır, ama sonuç çoğunlukla yine 0'dır.
• 5-7 (turuncu): bölgesel ya da küresel yıkım için ciddi ama henüz belirsiz tehdit.
• 8-10 (kırmızı): çarpma kesindir; etkisi yerel yıkımdan küresel iklim felaketine kadar uzanır.

Ölçeği MIT'den Richard Binzel geliştirdi. İlk sürümü 1995'te bir Birleşmiş Milletler toplantısında sunuldu; gözden geçirilmiş hâli Haziran 1999'da İtalya'nın Torino kentindeki uluslararası toplantıda kabul edildi ve adını buradan aldı. Basının 1 düzeyindeki cisimleri abartması üzerine 2005'te tanımlar yeniden yazıldı ve 1 düzeyinin adı "Normal" oldu. NASA'da değerlendirmeyi JPL bünyesindeki CNEOS'un Sentry sistemi, ESA'da ise Yakın Dünya Cisimleri Koordinasyon Merkezi yapar.

Örnekler

Torino 1 düzeyinde cisimler yılda birkaç kez bulunur ve gözlemler biriktikçe birkaç hafta içinde 0'a iner. Bugüne dek 1'in üzerine çıkan yalnızca üç cisim oldu. Haziran 2004'te keşfedilen Apophis için Aralık 2004'teki ilk hesaplar 13 Nisan 2029'da yüzde 2,7 çarpma olasılığı verdi; asteroit 27 Aralık 2004'te 4 düzeyine çıktı ve dört gün orada kaldı. Bu, ölçeğin tarihindeki en yüksek değerdir. Sonraki gözlemler çarpmayı dışladı: Apophis 2029'da yüzeyden yaklaşık 31.600 kilometre yükseklikten geçecek; ayrıntıları Apophis 2029 sayfasında. 2004 VD17 Şubat-Mayıs 2006 arasında 2 düzeyinde kaldı. 2024 YR4 ise 27 Ocak-20 Şubat 2025 arasında 3 düzeyindeydi; çarpma olasılığı 18 Şubat'ta yüzde 3,1'e çıktıktan sonra yeni gözlemlerle 23 Şubat'ta 0'a indi.

Ölçeğin üst basamakları geçmişte gerçekleşmiş olaylarla karşılaştırılarak daha iyi anlaşılır. Dinozorların yok oluşuyla ilişkilendirilen Chicxulub çarpmasının enerjisi 100 milyon megaton dolayında tahmin ediliyor; böyle bir çarpma yüzde 99'u aşan olasılıkla öngörülseydi 10 düzeyinden verilirdi. 1908 Tunguska olayı ve Barringer Krateri'ni açan çarpma ise 3-10 megaton aralığındaydı. NASA'ya göre 8 düzeyindeki olaylar ortalama 50 yılda bir ile birkaç bin yılda bir arasında, 10 düzeyindekiler ise 100.000 yılda bir ya da daha seyrek yaşanır.

Neden önemli?

Yeni bulunan bir asteroidin çarpma olasılığı ilk günlerde artıp sonra sıfıra düşebilir; çünkü yörünge belirsizliği küçüldükçe Dünya önce olasılık bölgesinin içinde kalır, sonra dışında. Torino ölçeği bu doğal süreci panik yaratmadan anlatmaya yarar. Dünya'ya yakın asteroitlerin izlenmesi ve DART deneyi gibi gezegen savunması çalışmalarıyla birlikte, kamuoyunun tehlikeyi doğru tartmasını sağlar.

İlgili terimler

• Yakın Dünya cismi
• Asteroit
• Palermo ölçeği
• Gezegen savunması
• Göktaşı ve meteor