Jielong-3 roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Jielong-3 (Çince 捷龙三号, İngilizce adıyla Smart Dragon 3), dört kademesi de katı yakıtlı olan, çoğunlukla denizdeki bir platformdan fırlatılan Çin roketidir. Alçak yörüngeye yaklaşık 1,6 ton, 500 km Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 1,5 ton taşır. Devlet şirketi CASC'ın roket kolu olan CALT'ın iştiraki China Rocket tarafından, ticari uydu pazarı için üretiliyor.

Roketin ilk uçuşu 9 Aralık 2022'de Sarı Deniz'de, Yantai (Shandong) açığındaki yüzer bir platformdan yapıldı ve 14 küçük uydu kutup yörüngesine çıkarıldı. Çince kaynaklar bunu Çin'in ilk deniz "sıcak fırlatma" görevi olarak anıyor. 11/2026 itibarıyla (5 Ağustos 2026'daki 12. uçuşa kadar) Jielong-3 12 kez uçtu ve hepsi başarılı oldu. Aşağıda roketin nasıl çalıştığını, nereden fırlatıldığını ve hangi yükleri taşıdığını anlatıyoruz.

Nasıl çalışır?

Jielong-3'ün dört kademesinin hepsinde katı yakıt kullanılır. Katı motorda yakıt ve yükseltgen önceden karıştırılıp tek bir gövdeye dökülür; motor ateşlendiğinde yakıt, sıvı yakıtlı roketlerdeki gibi pompayla taşınmaz, içeriden dışarı doğru yanar. Bu sistemde vana, pompa ve soğutma devresi yoktur; roketin uzun süre hazır bekletilebilmesi ve fırlatma sürecinin kısalması buradan gelir. Karşılığında motor tam gücünde yanar; kısılamaz, hassas biçimde durdurulamaz. Katı ve sıvı motor arasındaki fark için sıvı yakıtlı roket motoru maddesine bakılabilir.

Katı yakıt tanesinin iç şekli, itkinin zamana göre nasıl değişeceğini belirler; bu yüzden mühendisler motoru, yanma süresi boyunca istenen itki eğrisini verecek biçimde tasarlar. Katı motorların özgül itkisi tipik olarak sıvı oksijen ve kerosen yakan motorlardan düşüktür; aynı hız artışı için daha fazla yakıt kütlesi gerekir. Jielong-3'te bu, rakamlara da yansır: 140-145 tonluk kalkış kütlesine karşılık Güneş eşzamanlı yörüngeye 1,5 ton yük, yani kalkış kütlesinin yaklaşık yüzde 1'i taşınır.

Kademeler sırayla ateşlenir: birinci kademe roketi rampadan kaldırır ve en yoğun atmosferden geçirir; yakıtı bitince ayrılır, ikinci ve üçüncü kademe hızı artırır, dördüncü kademe ise yükü yörüngeye bırakacak son hızı ve doğrultuyu verir. Bu dizilişin nedeni roket denklemidir: yakıtı bitmiş tankı yörüngeye kadar taşımak hız kazancını düşürdüğü için, boşalan kısımlar atılır. Birinci kademenin çapı 2,64 m'dir; yük koruma kaplaması 3,35 m çapındadır. Kaynaklar, roketin Kinetica-1 (Lijian-1) roketiyle aynı motorları kullandığını belirtiyor; Kinetica-1'i CAS Space işletir. Kademelerin tek tek itki ve yanma süresi değerlerini açık kaynaklarda doğrulayamadığımız için burada vermiyoruz.

Roketin ayırt edici yanı fırlatma yöntemidir. Jielong-3, "Dong Fang Hang Tian Gang" adlı (Çincede "Doğu Uzay Limanı" anlamına gelen) bir mavna platformundan fırlatılıyor. Yük kütlesine ve hedef yörüngeye göre platform, Çin kıyısında farklı noktalara çekilebiliyor; kayıtlar, Sarı Deniz başta olmak üzere Çin kıyısı açığındaki farklı sulardan fırlatıldığını gösteriyor. Genel gerekçe iki yönlüdür: ilk kademe yerleşim alanının üzerinden geçmez, ve rampa istenen enleme yaklaştırılabilir. Jielong-3'ün hiçbir kademesi kurtarılmaz.

Çince kaynaklara göre roketin birinci kademe motorunun yer testi Mart 2019'da başarıyla yapıldı, proje ise Mart 2021'de resmen kuruldu. Proje başlangıcından ilk uçuşa kadar geçen süre yaklaşık 21 aydır. Platformun sabit bir rampa olmaması, fırlatma noktasının kıyıdaki bir limana göre seçilebilmesi demektir; bu esneklik, hedef yörünge düzlemi uygun düşen bir noktadan kalkmayı kolaylaştırır.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Üretici	China Rocket (CALT / CASC iştiraki)
Yükseklik	yaklaşık 31-32 m (kaynaklara göre 31 m ya da 31,8 m)
Birinci kademe çapı	2,64 m
Yük koruma kaplaması çapı	3,35 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 140-145 ton (kaynaklara göre değişiyor)
Kademe	4 (hepsi katı yakıtlı)
Alçak yörüngeye yük	1.600 kg
500 km Güneş eşzamanlı yörüngeye yük	1.500 kg
Fırlatma yeri	Çin kıyısı açığında mavna platformu (Sarı Deniz, Doğu ve Güney Çin Denizi)
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)

Yükseklik ve kalkış kütlesi için kaynaklar küçük farklarla değer veriyor, bu yüzden tabloda aralık yazdık. 1.600 kg'lık alçak yörünge değeri yalnız bir derlemede yer alıyor; 500 km Güneş eşzamanlı yörünge için 1.500 kg değeri ise birden çok kaynakta tutarlı. Yerdurağan geçiş yörüngesine yük taşımak için tasarlanmış bir roket olmadığından bu satır konmadı.

Kapasite rakamının tek başına okunmaması gerekir. Yörünge yükseldikçe ve eğim arttıkça aynı roket daha az yük taşır; bu yüzden 500 km Güneş eşzamanlı yörünge değeri, alçak yörünge değerinden düşüktür. Jielong-3'ün uçuşlarında yük çoğu zaman tek bir büyük uydu değil, birkaç ila on dört uydudan oluşan bir gruptur; ilk uçuşta 14, 2025 Eylül'ündeki uçuşta 12 uydu vardı, Şubat 2026'daki uçuşta PRSC-EO2 adlı uydu ve altı uydu daha vardı, Nisan 2026'daki uçuşta ise yalnız bir test uydusu. Böyle ortak yük (rideshare) uçuşlarında, uydular roketin yük bölmesinde birlikte yerleştirilir ve yörüngede sırayla bırakılır.

Uçuş geçmişi

İlk uçuş 9 Aralık 2022'de gerçekleşti ve 14 küçük uydu (aralarında Jilin-1 Gaofen 03D serisi) Güneş eşzamanlı yörüngeye çıkarıldı. Sonraki uçuşlar aralıklıydı: 2023'te bir, 2024'te iki, 2025'te dört uçuş yapıldı. 2025 Ağustos ve Eylül aylarında Rizhao açığındaki platformdan üç uçuş (GeeSat serisi 11, 11 ve 12 uydu) gerçekleşti. 2026'da uçuş sıklığı korundu: Şubat 2026'da bir grup uydu Güneş eşzamanlı yörüngeye, Mart'ta on CentiSpace-1 uydusu alçak yörüngeye, Nisan'da SatNet için bir test uydusu alçak yörüngeye çıkarıldı.

12. uçuş 5 Ağustos 2026'da Haiyang Limanı'ndan yapıldı ve OSE HS-01 ile HS-02 uydularını Güneş eşzamanlı yörüngeye taşıdı. Bu uçuşa kadar Jielong-3'ün kayıtlarında başarısızlık ya da kısmi başarısızlık yok.

Başarı oranı

• Toplam: 11/2026 itibarıyla 12 uçuş, 12 başarı (yüzde 100).
• 2026 yılı: 4 uçuş, 4 başarı.

Bu yüzde güvenilirlik hakkında kesin hüküm vermek için küçük bir örneklemdir; uzun yıllardır uçan roketlerin oranlarıyla doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Yeniden kullanım

Jielong-3 tek kullanımlıktır; hiçbir kademesi geri dönmez ve yeniden kullanılabilir bir sürümü ilan edilmemiştir. Çin'in kurtarma denemeleri başka roketlerde yapılıyor.

Taşıdığı önemli görevler

• İlk uçuş (9 Aralık 2022): 14 uydu, Jilin-1 Gaofen 03D serisi ve CAS 5A dahil; deniz platformundan ilk deneme.
• GeeSat uyduları (Ağustos-Eylül 2025): Üç uçuşta 11, 11 ve 12 uydu; takımuydu kurulumunun hızlı bir örneği.
• CentiSpace-1 (22 Mart 2026): On uydu alçak Dünya yörüngesine bırakıldı.
• SatNet test uydusu (11 Nisan 2026): SatNet adlı uydu ağı için bir test uydusu.
• OSE HS-01 ve HS-02 (5 Ağustos 2026): Roketin kayıtlı son uçuşu.

Jielong-3, yapay uydu sektöründe, çok sayıda küçük uyduyu tek uçuşta yörüngeye vermek için seçilen araçlardan biridir. Denizden fırlatmanın bir başka örneği için Ceres-1S fırlatma kaydına bakılabilir.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Jielong-3'ün 1.500 kg'lık Güneş eşzamanlı yörünge kapasitesi, Galactic Energy'nin Ceres-1'inin (500 km için 300 kg) yaklaşık beş katıdır. Bu ikisi de katı yakıtlı ve denizden uçabilen araçlardır; ama Ceres-1 hem Jiuquan'dan hem denizden uçarken, Jielong-3'ün 12 kayıtlı uçuşunun hepsi mavna platformundandır. Jielong-3'ün kullandığı motorların Kinetica-1 ile ortak olduğu belirtildiği için, iki roket aynı motor ailesinden türeyen farklı boyutlu araçlar sayılabilir. Rocket Lab'ın Electron roketi (alçak yörüngeye 300 kg) bu sınıfın altında kalır. Daha ağır sınıfta Çin'in Uzun Yürüyüş 5 roketi vardır; Falcon 9 gibi araçlar ise bu küçük-orta sınıfın çok üzerindedir ve ayrıntıları kendi sayfasında anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

Jielong-3 kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla 12 kez uçtu; ilk uçuş 9 Aralık 2022'de, son kayıtlı uçuş 5 Ağustos 2026'da yapıldı. Hepsi başarılıydı.

Ne kadar yük taşır?

Alçak yörüngeye yaklaşık 1.600 kg, 500 km Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 1.500 kg taşır. Çoğu uçuşta bu kapasite birçok küçük uyduya bölünür.

Neden denizden fırlatılıyor?

Mavna platformu yerleşim alanlarından uzaktadır ve gerektiğinde farklı enlemlere çekilebilir. Jielong-3'ün 12 uçuşunun hepsi bu tür bir platformdan yapıldı.

Türkiye'den bir yük taşıdı mı?

Doğruladığımız uçuş kayıtlarında Türk yükü görünmüyor; ortak yük listelerinin tamamını denetleyemediğimiz için kesin bir "hiç taşımadı" demiyoruz. Türkiye'nin roket çalışmaları için Türkiye'de roket var mı? sayfasına bakabilirsiniz.