The Dish ne kadar doğru? Parkes çanağı, Ay yürüyüşü yayını ve rüzgârın gerçek hikâyesi

Avustralya'nın Yeni Güney Galler eyaletindeki küçük Parkes kasabası, Temmuz 1969'da koyun otlaklarının ortasındaki dev çanağıyla Ay'a çıkan insanların görüntülerini dünyaya taşıdı. Rob Sitch'in yönettiği, Working Dog yapımı The Dish (2000) bu hikâyeyi sıcak bir komediyle anlatıyor ve 2000'in en çok hasılat yapan Avustralya filmi oluyor. Peki film gerçeğe ne kadar sadık? Avustralya'nın ulusal bilim kurumu CSIRO'nun kayıtları, CSIRO'nun Parkes gözlemevi sitesinde yayımlanan John Sarkissian imzalı ayrıntılı tarihçe ve o gün Honeysuckle Creek istasyonunda görevli olanların anlatımları hem etkileyici doğrular hem de büyük bir sapma ortaya koyuyor.

Film ne anlatıyor?

Sam Neill, gözlemevinin dingin müdürü Cliff Buxton'ı oynuyor; Patrick Warburton ise ekibin başına gönderilen NASA görevlisi Al Burnett'i. Apollo 11 yaklaşırken kasaba bir anda dünyanın gözü önüne çıkıyor: belediye başkanı hazırlık yapıyor, başbakan ve ABD büyükelçisi işin içinde. Filmin iki büyük gerilim anı var. İlkinde elektrik kesiliyor, yedek jeneratör çalışmıyor, bilgisayarlardaki veriler siliniyor ve ekip uzay aracının izini kaybediyor. İkincisinde Ay yürüyüşü sırasında şiddetli rüzgâr çanağı zorluyor ve ekip, güvenlik sınırını aşmasına rağmen teleskobu Ay'a çevrili tutuyor. Film, dünyanın izlediği görüntülerin Parkes'tan geldiği duygusuyla kapanıyor.

Gerçek çanak ve gerçek görev

Parkes radyo teleskobu 64 metre çapında ve 31 Ekim 1961'de açıldı. CSIRO'ya göre Apollo 11'de Ay yüzeyinden gelecek televizyon görüntüsü ve telemetri, yani aracın durum verileri için ana alıcı istasyon olarak planlanmıştı. Filmdeki "futbol sahası kadar büyük" benzetmesi ise abartı; CSIRO bunu filmin yanlışları arasında sayıyor.

Parkes'ın neden bu kadar önemli hale geldiğinin cevabı uçuş planında. Plana göre Armstrong ve Aldrin inişten sonra birkaç saat dinlenecek, Ay yürüyüşü Avustralya saatiyle öğleden sonra başlayacaktı. O saatte Ay, ABD'deki Goldstone istasyonu için batmış, Parkes'ta ise gökyüzünde yükselmiş olacaktı. NASA'nın görev kayıtlarına göre astronotlar dinlenmeyi atlayıp hemen hazırlanmayı önerdi ve Houston kabul etti. Bu karar her şeyi değiştirdi: Yürüyüş başladığında Ay, Parkes'ın ufkunda henüz doğuyordu.

Rüzgâr sahnesi: abartı değil

Filmin en "uydurma" görünen sahnesi aslında gerçeğe en yakın olanı. Parkes çanağı, gerçek ufkun yaklaşık 30 derece üstünden daha alçağa bakamıyor. Sarkissian'ın anlatımına göre gözlemevi müdürü John Bolton çanağı yatabileceği en alt sınıra kadar eğdi ve ana alıcının hemen yanındaki, biraz daha aşağıyı görebilen yan alıcıyı kullanmak üzere düzenleme yaptı. Ay, Aldrin televizyon kamerasını açtığı sırada bu yan alıcının görüş alanına girdi.

Aynı saatlerde Parkes'ta sert rüzgâr esiyordu. Sarkissian, saatte 110 kilometreyi aşan iki sert rüzgârın çanağı dişlilere doğru ittiğini ve teleskobun güvenli sayılan değerin yaklaşık on katı rüzgâr yüküne maruz kaldığını yazıyor; CSIRO'nun güncel anlatımında da rüzgârın saatte 100 kilometreye ulaştığı belirtiliyor. Rüzgâr alarmı çalarken Bolton izlemeyi sürdürme kararı verdi ve teleskop Ay yürüyüşü boyunca güvenlik sınırlarının dışında çalıştı. Karşılaştırma için: Bugün Parkes, rüzgâr saatte 35 kilometreye ulaştığında kendini otomatik olarak güvenli konuma alıyor.

Dünyanın izlediği ilk adım Parkes'tan değildi

Filmin en büyük sapması burada. CSIRO'nun kendi "gerçek ve kurgu" yazısı da bunu ilk sırada sayıyor. 21 Temmuz 1969'da Avustralya saatiyle 12.54'te Aldrin kamerayı açtığında sinyali üç istasyon aynı anda alıyordu: Kaliforniya'daki Goldstone, Canberra yakınlarındaki Honeysuckle Creek ve Parkes. Houston yayını ilk dakikalarda Goldstone ile Honeysuckle Creek arasında değiştirdi. Goldstone'un ilk görüntüsü baş aşağıydı. Armstrong'un saat 12.56'daki ilk adımı ve o ünlü cümlesi dünyaya Honeysuckle Creek üzerinden ulaştı.

Sarkissian'ın dakika dakika çıkardığı kayda göre Parkes'ın ana alıcısı yayına, kameranın açılmasından 8 dakika 51 saniye, ilk adımdan ise 6 dakika 42 saniye sonra girdi. Houston bu andan sonra Parkes'tan ayrılmadı ve yaklaşık iki buçuk saatlik yayının geri kalanı oradan aktarıldı. Yönetmen Rob Sitch bir röportajda filmin ana fikrinin, yani Ay görüntülerinin Avustralya'dan geldiğinin doğru olduğunu savunuyor. Bu büyük ölçüde geçerli; ama ilk dakikalarda Goldstone da yayındaydı, Avustralya'daki tek kaynak Parkes değildi ve tarihî ilk adımı gösteren o değildi.

Elektrik kesintisi ve "kaybolan" uzay aracı

Filmin ilk büyük dramı tamamen kurgu. CSIRO'ya göre böyle bir kesinti yaşanmadı. Gerçekte Bolton, tam elektrik kesintisine karşı ekibine teleskobu elle döndürmeyi önceden çalıştırmıştı.

Uzay aracıyla iletişim kısmında da film Parkes'a fazla rol veriyor. Honeysuckle Creek'in o günkü operasyon müdür yardımcısı Mike Dinn'e göre Parkes'ta verici yoktu; uzay aracına komut ya da ses gönderemezdi, Houston'la doğrudan da konuşmuyordu. Uçuş direktörü Cliff Charlesworth'un görev sonrası teşekkür mesajı da Parkes'taki CSIRO personelini Honeysuckle Creek ve Tidbinbilla istasyonlarıyla birlikte anıyordu.

Karakterler, NASA ekibi ve başbakan

Filmdeki adlar ve kişilikler kurgu. Gerçek müdür John Bolton'dı ve 1993'te öldü. CSIRO, Parkes'ta tek bir NASA görevlisi değil daha büyük bir ekibin bulunduğunu ve Amerikalı konuklarla bir gerginlik yaşanmadığını vurguluyor. Sarkissian'ın kayıtlarında NASA ekibini operasyon müdürü Robert Taylor yönetiyor; yanında Alfred Stella, George Kropp ve William Reytar adlı üç mühendis var.

Başbakanın Parkes'tan habersiz olduğu ima edilen sahneler de gerçeğe uymuyor: CSIRO'ya göre teleskobun yapım parasının yarısı Avustralya hükümetinden gelmişti. Dönemin başbakanı John Gorton'ın sürpriz ziyareti de Parkes'a değil Honeysuckle Creek'eydi. Çanağın içinde kriket oynanan sevimli sahne de gerçekte yaşanmadı; CSIRO'ya göre gerçek teleskopta yalnız bir tenis topuyla çekildi.

Nerede haklı, nerede değil?

• Doğru: Parkes, Apollo 11 yayınının büyük bölümünü dünyaya taşıdı.
• Doğru: Şiddetli rüzgâr altında teleskop güvenlik sınırlarının dışında çalıştırıldı.
• Doğru: Astronotların erken çıkışı, Ay'ın Parkes'ta henüz doğarken yakalanmasını gerektirdi.
• Yanlış: İlk adım Parkes'tan değil Honeysuckle Creek üzerinden yayımlandı.
• Yanlış: Elektrik kesintisi ve uzay aracının izinin kaybedilmesi kurgu.
• Yanlış: Parkes uzay aracıyla konuşamıyor, komut gönderemiyordu.
• Kurgu: Karakterlerin adları ve kişilikleri, tek kişilik NASA ekibi, kriket sahnesi.

Çanak bugün ne yapıyor?

Parkes teleskobu hâlâ günün 24 saati çalışıyor. 2020'de bölgenin yerli halkı Wiradjuri'nin dilinden Murriyang adını aldı; ad, yaratıcı ruh Biyaami'nin yaşadığı "gök dünyası"nı anlatıyor. Aynı yıl Avustralya'nın Ulusal Miras Listesi'ne giren ilk çalışan bilimsel alet oldu. Ziyaretçi merkezi her yıl yaklaşık 100 bin kişiyi ağırlıyor.

The Dish bir belgesel değil; tarihin ayrıntılarını değiştirip küçük bir kasabanın gururuna odaklanıyor. Ama filmin asıl iddiası, yani Ay yürüyüşünün görüntülerinin dünyaya Avustralya'daki çanaklar sayesinde ulaştığı, sağlam. Filmin unuttuğu ise ilk adımı gösteren Honeysuckle Creek ekibi oldu; istasyonun tarihçe sitesi filmi eğlenceli bulduğunu, ama tarihi yeniden yazdığını not ediyor. Apollo görevlerinin gerçekliğine dair kanıtları Ay'a gerçekten gidildi mi? yazımızda ele almıştık.