Planetes (Makoto Yukimura): konusu, uzay çöpü bilimi ve okuma rehberi

Planetes, Japon manga sanatçısı Makoto Yukimura'nın ilk büyük serisidir. Adı, eski Yunancada "Gezginler" anlamına gelen Planētes sözcüğünden gelir. Kodansha'nın seinen (yetişkin) dergisi Morning'de Ocak 1999'dan Ocak 2004'e kadar yayımlanan seri, 2075 yılında geçer ve Dünya yörüngesindeki uzay çöplerini toplayan bir ekibin günlük hayatını anlatır. Aynı adlı 26 bölümlük anime uyarlaması Planetes sayfamızda ayrıca ele alınıyor; Seiun Ödülü'nü hem manga hem anime kazandı.

Kitap ne anlatıyor?

Planetes'in merkezinde bir macera ya da savaş değil, bir iş vardır. Technora şirketinin Uzay Çöpü Bölümü'nde çalışan DS-12 "Toy Box" ekibi, uyduları, uzay istasyonlarını ve gemileri çarpışmalardan korumak için yörüngedeki hurda parçaları toplar. Ekibin üyelerinden Hachimaki'nin hayali ise kendi uzay gemisine sahip olmaktır.

Yukimura'nın söylediğine göre amacı, gelecekteki bir dünyada karakterlerin günlük hayatını göstermekti; seri bu yüzden büyük keşiflerden çok, yörüngede çalışan insanların işini, ilişkilerini ve hayallerini anlatır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Manga, DS-12 Toy Box ekibinin rutin bir çöp toplama görevinde yaşadığı olaylarla açılır. Hachimaki, ekip arkadaşı Yuri ve pilot Fee ile birlikte çalışır. Yuri, ölen eşinden kalan tek hatıra olan pusulayı yörüngede bulur ve Hachimaki tarafından kurtarılır. Aynı görevde bir terör planı devreye girer; Fee, Toy Box'ı bir uyduya çarptırıp yörüngesinden saptırarak planı engeller ve gemiyi feda eder. Üçü Dünya'ya döner; orada Hachimaki, derin uzay bozukluğu denen, uzay yürüyüşü yapan insanları etkileyebilen kurgusal bir ruhsal rahatsızlığa yakalanır. Yuri ve Fee onu, Jüpiter'e yapılacak keşif görevi için geliştirilen yeni motoru görmeye götürür; Hachimaki bu motoru görünce hayalini yeniden bulur ve kendini Jüpiter görevine hazırlamaya karar verir.

Jüpiter görevinin gemisi Von Braun'un kaptanı olarak aranan kişi Hachimaki'nin babası Goro Hoshino'dur; görevin yöneticilerinden Werner Locksmith bu arayış sırasında Hachimaki'ye ulaşır. Hachimaki aday olurken ekipte onun yerini yeni gelen Ai Tanabe alır. Seçme denemelerinde Hachimaki, eski arkadaşı Hakim'in bir asansör bombalamasının arkasındaki terörist olduğunu öğrenir; onu etkisiz hâle getirir, ama öldürmesi Tanabe tarafından engellenir. Göreve kabul edildikten sonra Hachimaki ile yardımcı pilotu Leonov Ay yüzeyine düşer; Toy Box 2 onları kurtarır. Tanabe, hikâyenin ikinci ana karakteri hâline gelir; kendisinin uzaylı olduğunu söyleyen "Baron" adlı bir çöp toplayıcıyla tanışır. Hachimaki ise Tanabe'ye evlenme teklif eder ve kabul edilir. Bu arada seri, siyasi bir boyut kazanır: terör eylemleri, yörüngede gizli bir silahın bulunması ve büyüyen bir savaş tehdidi çöp işçilerini bir anda büyük bir meselenin ortasına sürükler. Fee, Kessler sendromunun yörüngeyi kullanılmaz hâle getirmesini önlemek için savaş karşıtı bir harekete öncülük eder ve haberlere konu olur. Serideki çatışma, kahramanlardan birinin zaferiyle değil, daha yüksek makamlar arasındaki bir uzlaşmayla sona erer.

Son bölümlerde Jüpiter görevinin gemisi Von Braun hedefine ulaşır. Hachimaki orada yaptığı konuşmada, elindekiyle yetindiği sonucuna varır ve kendi uzay gemisine sahip olma hayalinden vazgeçer.

Yazar ve yazıldığı dönem

Makoto Yukimura, 8 Mayıs 1976'da doğdu. Mangaya, Shin Morimura'nın asistanı olarak çalışarak başladı. Planetes onun ilk büyük işidir. Fikrin doğuşunu şöyle anlatır: Bir kütüphanede Dünya yörüngesindeki uzay aracı ve uydu kalıntılarını anlatan bilimsel bir kitap okudu; bu çöplerin gelecekte ciddi bir sorun yaratacağını düşündü ve bu konuda bir manga yazmaya karar verdi. Etkilendiği en önemli isim Arthur C. Clarke oldu. Chuo Üniversitesi'nden mezun oldu. Planetes'ten sonra, önce Haftalık Shōnen Magazine'de, sonra Aylık Afternoon'da yayımlanan, Vikingleri konu alan Vinland Saga ile 2009'da Japan Media Arts Festival büyük ödülünü aldı; seri Temmuz 2021 itibarıyla 5,5 milyonun üzerinde tirajla dolaşıyordu. Vinland Saga, 2019'da Wit Studio'nun animesiyle, 2023'te MAPPA'nın ikinci sezonuyla ekrana taşındı. Yukimura, hikâyeyi başı, ortası ve sonu olan bir bütün olarak anlatmayı sever; Planetes'i de yeterli içeriğe ulaştığını görünce, kaç cilt olduğuna bakmadan bitirdiğini söyler.

Planetes'in dayandığı kuramsal çerçeve, yirmi yıl öncesine, Kessler ve Cour-Palais'in 1978 tarihli çalışmasına uzanır.

Kitaptaki bilim

Planetes, "gerçekçi" bilimkurgunun en çok anılan örneklerindendir. Anime yönetmeni Gorō Taniguchi, DVD yorumunda yörünge mekaniğini yapım süresince öğrendiğini söylemiştir. Japonya'nın uzay ajansı JAXA yapıma teknik danışmanlık verdi. Animenin ABD baskısı DVD'lerinde NASA'nın Yörünge Çöpü Bölümü'nden iki bilim insanıyla yapılmış röportajlar yer alır.

Kessler sendromu

Hikâyenin bel kemiği, NASA'dan Donald Kessler ile Burton Cour-Palais'in 1978'de ortaya attığı bir senaryodur: alçak Dünya yörüngesinde nesne yoğunluğu belli bir eşiği aşarsa çarpışmalar zincirleme çoğalır ve yörünge kullanılamaz hâle gelir. Kavram "Kessler sendromu" adıyla yaygınlaştı. Manga ve anime, bu terimi birkaç kez doğrudan anar. Röportajdaki bilim insanlarından biri, NASA'nın Yörünge Çöpü Bölümü'nün önceki yöneticisinin Kessler olduğunu da belirtir.

Gerçek rakamlar

NASA'nın sıkça sorulan sorular sayfasına göre, ABD Uzay Gözetim Ağı genellikle 10 santimetreden büyük cisimleri düzenli izler; milimetre boyutundaki parçaların sayısı ise yaklaşık 100 milyon olarak tahmin edilir. Alçak yörüngedeki çöp saniyede 7-8 kilometre hızla döner; birbirleriyle çarpışmalarında ortalama göreli hız yaklaşık 10 km/sn'dir. Uluslararası Uzay İstasyonu 1999'dan beri 41 kez çarpışma önleme manevrası yaptı. İstasyonun zırhı, 1 santimetreye kadar parçaların kritik bölümlere zarar vermesini önler.

Çöpün yörüngede ne kadar kalacağı yüksekliğe bağlıdır: 600 kilometrenin altındakiler birkaç yıl içinde Dünya'ya düşer, 800 kilometredeki çöp yüzyıllarca kalır, 1.000 kilometrenin üstünde ise bin yıl ya da daha uzun süre yörüngede dolanır. 2007'de Çin'in Fengyun-1C hava uydusunu bilerek parçalaması ve 2009'da Iridium 33 ile Kosmos 2251'in çarpışması, büyük çöp miktarını önemli ölçüde artırdı; 2009 çarpışması saniyede 11,7 kilometrelik bir bağıl hızla gerçekleşti ve 2.000'den fazla büyük parça üretti.

Çöp toplamak mümkün mü?

Planetes'in ana varsayımı, çöpün bir tür "uzay işçileri" tarafından tek tek toplanmasıdır. DVD'deki NASA bilim insanları bunu pek olası bulmadı: yörüngede bir cisimle buluşmak, geri kazanılabilecek küçük bir kütle için çok büyük enerji gerektirir. Gerçek dünyada çalışmalar daha çok büyük ve tehlikeli cisimler üzerinde yoğunlaştı. Astroscale şirketinin ELSA-d gösterisi 22 Mart 2021'de fırlatıldı; ilk bırakma ve kenetlenme denemesi 25 Ağustos 2021'de başarıyla yapıldı. Yine Astroscale'in JAXA ile yürüttüğü ADRAS-J görevi 2024'te, 2009'da fırlatılmış bir Japon H-IIA roketinin üst kademesine yaklaşık 15 metre mesafeye kadar yaklaştı ve çevresinde tam tur attı.

Jüpiter ve füzyon motoru

Mangada Von Braun'a takılacak motorun adı "tandem ayna motoru"dur (Tandem Mirror Engine). Bu ad gerçek fizikten gelir: manyetik ayna, 1950'lerin başında Gersh Budker ve Richard Post'un birbirinden bağımsız önerdiği bir füzyon hapsetme yöntemidir ve tandem ayna, enerji kazancı olan makineler için geliştirilen bir sürümüdür. Ancak ABD'deki Mirror Fusion Test Facility 1986'da tamamlanmasına rağmen bütçe kesintileri nedeniyle rafa kaldırıldı; ayna araştırması bugün Japonya ve Rusya gibi ülkelerde sürüyor. Gerçek Jüpiter görevleri ise insansız sondalarla yürüyor: ESA'nın Juice sondası 14 Nisan 2023'te fırlatıldı ve Temmuz 2031'de Jüpiter'e varması bekleniyor; NASA'nın Europa Clipper'ı 14 Ekim 2024'te fırlatıldı ve Nisan 2030'da Jüpiter yörüngesine girmeyi planlıyor. Güncel görevler için Jüpiter'e giden görevler sayfasına bakın.

Etkisi ve ödülleri

Hem manga hem anime eleştirmenlerce beğenildi. Manga 2002'de, anime 2005'te en iyi bilimkurgu serisi dalında Seiun Ödülü'nü aldı. Anime News Network, animeyi 2005'in en iyi bilimkurgu animesi ilan etti. Manga 2023'te Angoulême Uluslararası Çizgi Roman Festivali'nin Raja Eco-Fauve seçkisine aday gösterildi. Lüks baskısını tasarlayan Riley Vandyke ve Carl Gustav Horn, 2025'te American Manga Awards'ta "En İyi Yayın Tasarımı" ödülünü kazandı. Kuzey Amerika'da manga satışları mütevazı kaldı. Los Angeles Times, 2011'de seriyi "NASA uzay çöpünü temizlemek için bu uyumsuzlardan yararlanabilir" başlıklı bir yazıyla andı.

Uyarlamaları

Anime, Sunrise stüdyosu tarafından yapıldı ve Ekim 2003'ten başlayarak NHK BS-2'de yayımlandı. Yönetmen Gorō Taniguchi, senaryo Ichirō Ōkouchi'dir. Yapım, manga henüz bitmeden başladığı için ilk üç ciltten yararlandı; 26 bölümü doldurmak için yeni karakterler ve ilişkiler eklendi. Manga daha çok varoluşsal temalara, animenin ise siyasi boyutlara eğildiği söylenir. Müziği Kōtarō Nakagawa besteledi. Crunchyroll seriyi 15 Ekim 2024'te yayın kataloğuna ekledi.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Planetes, sert bilimkurguyu seven ama karakter ağırlıklı hikâyeye açık okurlar için uygundur. Seinen etiketine rağmen Animefringe'in belirttiği gibi aşırı şiddet içermez ve çıplaklık minimumda tutulmuştur; yine de terör ve savaş tehdidi gibi yetişkin temalar vardır. Japonya'da dört ciltte tamamlandı (Ocak 2001-Şubat 2004). Tokyopop İngilizce baskıyı 2003-2005 arasında beş ciltte yayımladı; Dark Horse ise 22 Aralık 2015 ve 10 Mayıs 2016'da iki omnibüs olarak yeniden bastı. Türkçe bir baskısını doğrulayamadık.

Manga daha çok varoluşsal temalara, anime ise siyasi boyuta ağırlık verir; ikisi birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar. Gerçek bir uzay çöpü sorununun nasıl insanların gündelik işine dönüşebileceğini düşünmek isteyenler için iyi bir okumadır.