Benim Kısa Tarihim (Stephen Hawking): özeti ve okuma rehberi

Benim Kısa Tarihim (My Brief History), Stephen Hawking'in 2013'te yayımlanan anı kitabıdır. Bantam tarafından çıkan ilk baskısı yaklaşık 126 sayfadır ve Hawking'in yayımlanmış tek anısı olarak kabul edilir. Kitap, savaş sonrası Londra'da geçen çocukluktan uluslararası ün kazandığı yıllara uzanır; adıyla Hawking'in 1988 tarihli Zamanın Kısa Tarihi'ni anımsatır. Türkçede Benim Kısa Tarihim adıyla Doğan Kitap tarafından Ekim 2015'te yayımlandı (104 sayfa).

Kitap ne anlatıyor?

Hawking'in diğer popüler bilim kitaplarından farklı olarak bu kitapta evren değil, onu anlamaya çalışan kişi merkezdedir. Anlatı kısadır ve bilinçli olarak yüzeyde kalır: ayrıntıdan çok ana hatlar verilir, olaylar hızlı geçilir ve yer yer espriyle yumuşatılır. Yayıncının tanıtımına göre kitap, İkinci Dünya Savaşı sonrası yokluk yıllarında geçen çocukluğu, okul arkadaşlarının ona "Einstein" lakabını taktığı günleri, 21 yaşında yakalandığı hastalığı, Oxford ve Cambridge dönemlerini, evliliğini ve çocuklarını ele alır. Hawking ayrıca engelli insanların yapamadıklarına üzülmek yerine yapabildiklerine yoğunlaşmaları gerektiği görüşünü vurgular.

Eleştirmenler kitabın kısalığını bir tercih olarak okudu: Hawking kendi yaşamını uzun bir otobiyografiyle değil, hızlı bir geçişle anlatmayı seçmiş. Sonuç, bir akşamda okunabilen, ama arkasında geniş bir yaşamın izini hissettiren bir metindir.

Kitabın değeri, bilimsel çalışmanın insan hikâyesiyle yan yana görülmesidir. Kara delikler, evrenin başlangıcı ve kozmolojinin zamanla evrilen soruları, hepsi bir yaşamın içinden anlatıldığı için daha somut hale gelir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir roman değil, bir yaşam öyküsü olduğu için aşağıdaki özet olayları tek tek aktarmaz; kitabın izlediği ana çizgiyi, yayıncının tanıtımına ve eleştirmenlerin aktardıklarına dayanarak kendi cümlelerimle verir.

Anlatı, Hawking'in doğumuyla ve savaş sonrası yokluk yıllarındaki çocukluğuyla başlar. Çocukluk Londra'da ve St Albans'ta geçer; okulda arkadaşları ona "Einstein" lakabını takar. Kitap bu bölümde gelecekteki bilim insanının merakını, kendine özgü mizah anlayışıyla ve gündelik ayrıntılarla birlikte gösterir.

İkinci aşama üniversite yıllarıdır: önce Oxford, ardından Cambridge. Kitabın dönüm noktası, Hawking'in 21 yaşındayken yakalandığı hastalıktır. Bu olay, anlatının geri kalanına yön verir; çünkü bundan sonra bilimsel çalışma ile bedensel sınırlar sürekli birlikte ilerler. Bir eleştirmenin ifadesiyle, hastalık ağırlaştıkça Hawking'in zihinsel etkinliği artar; bu paradoks kitabın ana gerilimidir.

Orta bölümde evlilikler ve çocuklar yer alır. Hawking aile yaşamını anlatır, ama eleştirmenlere göre evliliklerin hastalığın getirdiği yük altında kaldığına kısaca değinmekle yetinir. Aynı bölümlerde bilimsel işlerini, evrenin başlangıcını ve evrimini anlamaya yönelik çalışmalarını kısaca anar.

Anlatılan yaşam, Hawking'in bilinen biyografisiyle örtüşür: 1942'de Oxford'da doğum, 1952'den itibaren St Albans School, 1962'de University College, Oxford'dan fizikte birincilik derecesi, ardından Cambridge'de doktora, 1963'te teşhis, 1965'te Jane Wilde ile evlilik ve sonraki yıllarda üç çocuğun doğumu. Kitap bu çizgiyi ayrıntılı bir günlük gibi değil, bir ressamın kısa kalem taslağı gibi çizer.

Kitap, Hawking'in uluslararası bir ün ve popüler kültür figürü haline geldiği yıllara uzanarak kapanır. Anlatının tonu dramatikleştirmekten çok sadelikten ve mizahtan yanadır; yayıncı da Hawking'in kendine has üslubuna ve espri anlayışına dikkat çeker. Genel mesaj, yayıncının da vurguladığı gibi şudur: Engelli insanlar yapamadıklarına üzülmek yerine yapabildiklerine yoğunlaşmalıdır. Kitap 2013'te yazıldığı için Hawking'in 2018'deki ölümünü ve son beş yılını kapsamaz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stephen Hawking 8 Ocak 1942'de Oxford'da doğdu, 14 Mart 2018'de Cambridge'de öldü. Doktorasını 1966'da Cambridge'de Trinity Hall'da Dennis Sciama danışmanlığında tamamladı. 1963'te, 21 yaşındayken motor nöron hastalığı teşhisi kondu; hastalıkla elli beş yıldan fazla yaşadı ve 1985'ten sonra konuşma yetisini yitirdiği için bilgisayarlı bir ses sistemiyle iletişim kurdu. Elaine Mason ile ikinci evliliği 1995-2006 arasında sürdü. 1974'te Royal Society üyeliğine seçildi, 1979'dan 2009'a kadar Cambridge'de Lucasian Matematik Profesörlüğü yaptı ve 2009'da ABD'nin Özgürlük Madalyası'nı aldı. Külleri Westminster Abbey'de saklanmaktadır.

Anı kitabı, Hawking'in 71 yaşında, kürsüden ayrılmasından dört yıl sonra çıktı. Yazarın kitap listesinde 2011 tarihli The Dreams That Stuff Is Made Of'tan sonra gelir. Bir sonraki büyük kitap, ölümünden sonra 16 Ekim 2018'de yayımlanan Büyük Sorulara Kısa Yanıtlar olacaktır.

Kitaptaki bilim

Anı kitabı olduğu için Benim Kısa Tarihim bilim kitabı değildir; Hawking'in kariyerini anlatırken çalışmalarını yalnızca kısaca anar. Aşağıda Hawking'in adıyla anılan başlıca bilimsel katkıları ve bugünkü durumlarını topluyoruz.

Tekillik teoremleri. Hawking, Roger Penrose ile Einstein'ın genel görelilik kuramının hem Büyük Patlama'ya hem de kara deliklere uygulanabileceğini gösterdi. Bu çalışmalar evrenin bir başlangıç noktasının ve kara deliklerin matematiksel zeminini oluşturdu. Ayrıntısı için Kara delikler sayfasına bakılabilir.

Hawking ışıması. Hawking 1974'te Nature dergisinde, kara deliklerin kuantum etkileriyle bir kara cisim gibi ışıma yaptığını gösterdi. Işımanın sıcaklığı kütleyle ters orantılıdır: Küçük kara delikler daha sıcak ve daha hızlı buharlaşır. Güneş kütlesindeki bir kara deliğin Hawking sıcaklığı yaklaşık 10⁻⁷ kelvindir (formülle hesaplanan değerdir); bu, 2,7 kelvinlik kozmik mikrodalga arka plandan çok daha soğuktur. Dolayısıyla böyle bir kara delik ışıma yoluyla buharlaşamaz ve ışıma gerçek kara deliklerde bugüne kadar doğrudan gözlenmemiştir. Laboratuvarda, Steinhauer gibi araştırmacıların Bose-Einstein yoğuşmalarında yaptığı "ses kara deliği" deneyleri benzer bir ısıl ışıma deseni gösterdi; ama bunlar benzetim deneyleridir. Ayrıntısı Hawking ışıması sayfasında.

Sınırsız evren önerisi. 1983'te James Hartle ile Hawking, evrenin başlangıcına kuantum mekaniğini uygulayan "sınırsız" (no-boundary) dalga fonksiyonunu önerdi. Fikirde evren, zamansal bir başlangıç noktası olmayan, sonlu bir küre gibi düşünülür. Bu öneri bugün de kuramsal bir tartışma konusudur; kararlılığı ve şişmeyle ilişkisi sorgulanmaktadır.

Bilgi paradoksu. Hawking 1976'da kara deliğin ışımasının yalnızca kütleye, yüke ve dönmeye bağlı olduğunu, dolayısıyla içeri düşen bilginin yok olabileceğini savundu. Bu, kuantum mekaniğinin temel bir ilkesiyle çelişir. 1997'de John Preskill, Hawking ve Kip Thorne'a karşı bilginin korunduğuna dair bahse girdi; Hawking 2004'te bahsi kaybettiğini kabul etti ve Preskill'e bir beyzbol ansiklopedisi verdi. Bugün çoğu fizikçi bilginin korunduğunu kabul eder; 2019'daki "ada" hesaplamaları bunu güçlendirdi, ama bilginin nasıl dışarı çıktığı hâlâ tartışılmaktadır. Daha fazlası için kara delik bilgi paradoksu sayfasına bakın.

Etkisi ve eleştiriler

Kitap eleştirmenlerden ılımlı övgü aldı. The Guardian'dan Ian Sample, anıyı Hawking'in yaşamının yüzeyinde bir "sıçrama" olarak niteledi: ayrıntılar yalnızca çizilmiştir ama kısalık güçlü bir tablo çıkarır. Hawking'in zihinsel etkinliğinin hastalık ilerledikçe arttığını, buna karşılık evliliklerinin ağır bir yük altında kaldığını yazdı. The Boston Globe'dan Chuck Leddy ise Hawking'in kendi içine bakmaktan çok evrene bakmakta rahat olduğunu, yaşamdan çok kariyerin gelişimini anlatmaya yöneldiğini belirtti. Bu iki değerlendirme, kitabın sade ve doğrudan bir dille yazılmış, kariyer odaklı bir anlatı olduğunda birleşiyor.

Hawking'in Zamanın Kısa Tarihi yaklaşık 9 milyon adet satmıştı; bu anı, çok daha mütevazı hacmiyle o geniş okur kitlesine yazarın kendi hikâyesini sunar.

Kitabı değerlendirirken şunu akılda tutmak yararlı: Bu bir bilim tartışması kitabı değil, bir kişinin kendi hayatına kısa bakışıdır. Aynı yazarın daha uzun ve daha ayrıntılı fizik anlatıları için sonraki bölümdeki önerilere bakılabilir. Türkçe baskı 104 sayfa olduğundan tek oturuşta okunabilir.

Uyarlamaları

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Hawking'in yaşamı beyazperdeye başka bir kitaptan taşındı: James Marsh'ın yönettiği Her Şeyin Teorisi (2014), Jane Hawking'in 2007 tarihli anısı Travelling to Infinity: My Life with Stephen'e dayanır. Filmde Eddie Redmayne ve Felicity Jones, Stephen ve Jane Hawking'i canlandırır; film 87. Akademi Ödülleri'nde beş dalda aday oldu ve Redmayne En İyi Erkek Oyuncu Oscar'ını kazandı. Film, Jane'in bakış açısından yazıldığı için bu kitapla tamamlayıcı bir okuma sunar: biri evliliğin içinden, diğeri Hawking'in kendi gözünden.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uygun: Hawking'in kitaplarını okumuş ve bunların arkasındaki insanı merak edenler; kısa, tek oturuşta bitirilebilecek bir biyografi arayanlar.
• Uygun değil: Fizik anlatımı arayanlar. Bilim burada yaşam öyküsünün arka planıdır; bilimi öğrenmek için başka kitaplara geçmek gerekir.
• Önce: Hawking'in biyografisine hiç aşina değilseniz, Stephen Hawking sayfasındaki kısa özet iyi bir giriştir.
• Sonra: Bilime geçmek için Zamanın Kısa Tarihi, ardından Ceviz Kabuğundaki Evren ve Kara Delikler ve Bebek Evrenler.