Martin Rees

Martin Rees kimdir?

Martin Rees (tam adı Martin John Rees, Ludlow Baronu Lord Rees; doğumu 23 Haziran 1942, York, İngiltere), kuasarlar, kara delikler, galaksilerin oluşumu ve evrenin erken dönemi üzerine çalışmış İngiliz kozmolog ve astrofizikçidir. 1995'ten 2025'e kadar İngiltere'nin on beşinci Kraliyet Astronomu (Astronomer Royal) unvanını taşıdı, 2005-2010 arasında Kraliyet Topluluğu'nun (Royal Society) başkanlığını yaptı. Beş yüzü aşkın bilimsel makalesinin yanında, geniş kitleye yazdığı Just Six Numbers (Yalnızca Altı Sayı), Before the Beginning (Başlangıçtan Önce), Our Final Hour (Son Saatimiz) ve The End of Astronauts (Astronotların Sonu) gibi kitaplarla tanınır. 2024'te yüksek enerjili astrofizik, galaksiler ve kozmolojiye temel katkıları nedeniyle Wolf Fizik Ödülü'nü aldı.

Hayatı

Rees, York'ta doğdu. Savaş yıllarında sık sık yer değiştiren öğretmen anne babası, tek çocukları Martin ile birlikte sonunda Galler sınırına yakın Shropshire kırsalına yerleşti ve orada ilerici eğitim anlayışına dayanan yatılı Bedstone College'ı kurdu. Rees bu okulda, on üç yaşından sonra da Shrewsbury School'da okudu. Cambridge Üniversitesi Trinity College'da matematik okuyup birincilik dereceyle mezun oldu ve 1967'de, Dennis Sciama'nın danışmanlığında doktorasını tamamladı.

Rees'in doktora yılları astrofizikte olağanüstü bir dönemle çakıştı: 1960'ların ortasından itibaren Büyük Patlama modeli doğrulanıyor, nötron yıldızları ve kara delikler keşfediliyor, gökbilim art arda yeni buluşlarla genişliyordu. İngiltere ve ABD'de doktora sonrası araştırmacılık yaptıktan sonra 1972-1973'te Sussex Üniversitesi'nde profesör oldu. Ardından Cambridge'e döndü; 1991'e kadar üniversitenin Plumian Profesörlüğünü yürüttü ve Astronomi Enstitüsü'nü yönetti. 1975'te Londra'daki Gresham College'da astronomi profesörlüğü yaptı, 1979'da Kraliyet Topluluğu üyeliğine seçildi. 1992-2003 arasında Kraliyet Topluluğu Araştırma Profesörüydü; 2003'ten sonra kozmoloji ve astrofizik profesörü oldu. 2004-2012 arasında Cambridge Trinity College'ın başı (Master) olarak görev yaptı.

Doktora öğrencileri arasında Roger Blandford, Craig Hogan, Nick Kaiser, Priyamvada Natarajan ve James Pringle gibi sonradan alanlarında öne çıkan astrofizikçiler vardır. 1986'da antropolog Caroline Humphrey ile evlendi.

Bilime katkıları

Rees'in araştırmaları geniş bir yelpazeye yayılır; bunların birkaçı kozmolojinin bugünkü tablosunun yerleşmesinde önemli rol oynadı.

• Kuasarlar ve kararlı durum kuramı: Kuasarların, yani çok uzak ve son derece parlak gökada çekirdeklerinin, uzaydaki dağılımı üzerine yaptığı çalışmalar, evrenin her zaman aynı görünümde olduğunu savunan ve Fred Hoyle gibi isimlerin desteklediği kararlı durum kuramına karşı kanıt oluşturdu. Kararlı durum kuramı bugün terk edilmiştir; tartışmanın ayrıntıları Büyük Patlama'ya karşı görüşler sayfamızda.
• Dev kara delikler: Kuasarların muazzam enerjisinin gökadaların merkezindeki çok büyük kara delikler tarafından üretildiğini ilk öne sürenlerden biridir.
• Işıktan hızlı görünen hareketler: Bazı gökcisimlerinden fırlayan madde jetlerinin ışık hızından hızlı hareket ediyormuş gibi görünmesinin, gözlemciye doğru kısmen yönelmiş ve ışığa yakın hızla ilerleyen bir cismin yarattığı bir göz yanılsaması olduğunu öne süren ilk araştırmacılardandır.
• Kozmik mikrodalga arka plan ve gökadaların oluşumu: Kozmik mikrodalga arka plan ışımasının kökeni ile gökadaların oluşumu ve kümelenmesi konularına katkı yaptı.
• Gama ışını patlamaları ve ilk yıldızlar: 1990'lardan bu yana özellikle Péter Mészáros ile birlikte, evrenin en güçlü patlamaları olan gama ışını patlamaları üzerine çalıştı. Evrenin ilk yıldızlar doğmadan önceki "kozmik karanlık çağ"ının nasıl sona erdiği de ilgi alanlarından biri oldu.
• Antropik akıl yürütme ve çoklu evren: 1970'lerden bu yana, evrenin yasalarının neden yaşama elverişli göründüğü sorusuyla ilgilenir. Antropik ilke ve gördüğümüz evrenin çok daha büyük bir çoklu evrenin parçası olabileceği fikri, popüler kitaplarının da temel temalarındandır.

Uzay ve kozmoloji kitapları

Rees, bilimsel yayınlarının yanında evreni geniş kitleye anlatan kitaplarıyla da tanınır. John Gribbin ile birlikte yazdığı Cosmic Coincidences (1989) karanlık madde, insan ve antropik kozmoloji ilişkisini ele aldı. Gravity's Fatal Attraction: Black Holes in the Universe (1995) kara delikleri anlattı. Before the Beginning: Our Universe and Others (1997) evrenimizin başka evrenler arasında yalnızca biri olabileceği fikrini işledi.

En çok bilinen kitabı Just Six Numbers: The Deep Forces That Shape the Universe (1999), evrenin yapısını belirleyen altı boyutsuz sayıya odaklanır. Bunlar arasında iki proton arasındaki elektrik itmesinin kütleçekimine oranı olan ve yaklaşık 1036 değerindeki N; hidrojenin helyuma kaynaşmasında kütlenin enerjiye dönüşen kesrini, yani yaklaşık 0,007'yi gösteren ε (epsilon); evrenin madde yoğunluğunun kritik yoğunluğa oranı olan Ω (omega); karanlık enerjiyle ilişkili kozmolojik sabit λ; büyük bir gökadayı dağıtmak için gereken kütleçekim enerjisinin gökadanın kütle enerjisine oranı olan ve yaklaşık 10-5 değerindeki Q ile uzay boyutlarının sayısı D vardır. Rees'e göre bu sayılardan biri biraz farklı olsaydı yıldızlar, gökadalar ve yaşam oluşamayabilirdi. Bu "ince ayar" yorumu tartışmalıdır: bazı fizikçiler değerlerin Rees'in öne sürdüğünden daha geniş aralıklarda değişebileceğini hesaplamıştır. Kozmolojik sabitin şaşırtıcı küçüklüğü sorununun ayrıntısı kozmolojik sabit sorunu sayfamızda.

Bu kitabı Our Cosmic Habitat (2001) izledi. 2022'de bilim yazarı Donald Goldsmith ile birlikte Harvard University Press'ten çıkardığı The End of Astronauts: Why Robots Are the Future of Exploration, alçak Dünya yörüngesinin ötesinde uzay keşfinin insansız sürmesi gerektiğini savundu. Yazarlara göre insanları uzayda havayla, yiyecekle, suyla ve ölümcül radyasyona karşı korumayla desteklemek, robotlarla keşfe göre on kattan fazla pahalıdır; robotlar sürekli gelişirken insan bedeni aynı kalır. Yazarlar yapay zekânın sınırlarını da kabul eder: bugün bir robot bir jeoloğun uzmanlığına erişemez, ama Mars'a bir jeolog indirilene dek bu üstünlüğün büyük ölçüde azalacağını düşünürler. Kitap History Today dergisinin yılın kitapları arasına girdi.

İnsanlığın geleceği ve uzay

Rees, 21. yüzyılın biyoteknoloji ve yapay zekâ gibi alanlardan doğan risklerini de uzun süredir yazıyor. Our Final Hour (2003; İngiltere'deki adı Our Final Century) ve On the Future: Prospects for Humanity (2018) kitaplarında, teknolojik ilerlemenin insanlığı varoluşsal tehlikelerle karşı karşıya bıraktığını, ama riskler iyi yönetilirse yaşam koşullarını büyük ölçüde iyileştirebileceğini savundu. Varoluşsal Risk Araştırmaları Merkezi'nin (Centre for the Study of Existential Risk) kurucularındandır.

Dünya dışı akıllı yaşam aramayı başarı olasılığı düşük olsa da değerli bulur; Yuri Milner'ın finanse ettiği SETI programı Breakthrough Listen'ın danışma kurulunun başkanlığını yaptı. Bu alanın genel çerçevesi Dünya dışı yaşam arayışı sayfamızda anlatılıyor. 2010'da BBC'nin Reith Dersleri'ni verdi; dersler From Here to Infinity: Scientific Horizons adıyla kitaplaştı. 2007'de St Andrews Üniversitesi'nde Gifford Dersleri'ni verdi. 2014'te Boylam Kurulu'nun 300. yılı vesilesiyle başlatılan Longitude Prize 2014 ödül programının fikir babası oldu ve danışma kurulunu yönetti.

Ödülleri ve onurları

• 1987: Kraliyet Astronomi Topluluğu Altın Madalyası
• 1989: Yüksek enerji astrofiziği dalında Balzan Ödülü
• 1992: Şövalyelik (Knight Bachelor)
• 1993: Bruce Madalyası
• 2000: Bruno Rossi Ödülü
• 2001: Gruber Kozmoloji Ödülü
• 2004: Kraliyet Topluluğu'nun bilim iletişimi için verdiği Michael Faraday Ödülü
• 2005: James Gunn ve James Peebles ile birlikte Crafoord Ödülü; Lordlar Kamarası'nda ömür boyu üyelik
• 2007: Liyakat Nişanı (Order of Merit)
• 2011: Templeton Ödülü
• 2023: Kraliyet Topluluğu Copley Madalyası
• 2024: Wolf Fizik Ödülü

1992-1994 arasında Kraliyet Astronomi Topluluğu'nun başkanlığını yaptı. ABD Ulusal Bilimler Akademisi, Rus Bilimler Akademisi ve Vatikan'ın Papalık Bilimler Akademisi'nin yanı sıra Türkiye'deki Bilim Akademisi'nin de yabancı üyesidir. 4587 Rees asteroidi onun adını taşır.

Etkisi

Rees'in bilimsel kariyeri, kozmolojinin Büyük Patlama'nın doğrulanmasından kuasarların ve kara deliklerin anlaşılmasına uzanan en hareketli dönemine denk geldi ve bu dönemin birçok tartışmasında söz sahibi oldu. 2022'de seksenini doldurduğunda BBC'nin gökbilim programı The Sky at Night ona özel bir bölüm ayırdı. 2005'ten bu yana bağımsız (crossbencher) üye olarak oturduğu Lordlar Kamarası'nda ileri teknolojinin kullanımı, karanlık gökyüzünün korunması ve eğitim reformu gibi konularda söz aldı. Kraliyet Astronomu olarak otuz yıl süren görevini 2025'te, bu unvanı taşıyan ilk kadın olan uzay fizikçisi Michele Dougherty'ye devretti. Onun kitapları, evrenin büyüklüğü karşısında insanlığın hem küçüklüğünü hem de sorumluluğunu birlikte düşünmeye çağıran bir bilim insanının sesi olarak okunmaya devam ediyor.