Janet Asimov

Janet Asimov kimdir?

Janet Asimov (doğum adıyla Janet Opal Jeppson; 6 Ağustos 1926 – 25 Şubat 2019), Amerikalı bilimkurgu yazarı, psikiyatrist ve psikanalisttir. Kitaplarının bir bölümünü J. O. Jeppson imzasıyla yayımladı. En çok, eşi Isaac Asimov ile birlikte imzaladığı, küçük ve tuhaf biçimli bir robotla onun genç sahibinin uzay maceralarını anlatan Norby dizisiyle (Norby Chronicles) tanınır. Dizinin on kitabı 1983-1991 arasında ikisinin adıyla çıktı, on birincisini 1997'de tek başına yazdı. Isaac Asimov'a göre ortak kitapların yüzde 90'ı Janet'in emeğiydi.

Janet Asimov'u yalnızca "Asimov'un eşi" diye anmak eksik kalır. Uzun psikiyatri ve psikanaliz deneyimini kurgusuna taşıdı; robotlar, kimlik ve zihnin doğası onun romanlarında tekrar tekrar dönen sorulardır. Isaac Asimov'un ölümünden sonra onun mirasını derleyip yayımlayan, hastalığıyla ilgili yıllarca saklanan gerçeği kamuoyuna açıklayan da oydu.

Hayatı ve tıp kariyeri

Janet Opal Jeppson, ABD'nin Pennsylvania eyaletindeki Ashland'da doğdu. Yükseköğrenimine Wellesley College'da başladı, lisans diplomasını Stanford Üniversitesi'nden aldı. Tıp doktorluğunu New York Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde tamamladı, psikiyatri uzmanlık eğitimini New York'taki Bellevue Hastanesi'nde yaptı. Ardından William Alanson White Psikanaliz Enstitüsü'nde eğitim gördü ve 1960'ta bu enstitüden mezun oldu. Enstitüde 1986'ya dek çalıştı; bilimkurgu dergisi Locus'un yayımladığı ölüm haberine göre burada bir dönem eğitim direktörlüğü görevini de yürüttü.

Isaac Asimov ile 1970'te, yazarın ilk eşi Gertrude Blugerman'dan ayrılmasının hemen ardından görüşmeye başladı. İkili 30 Kasım 1973'te, Asimov'un boşanmasından iki hafta sonra evlendi. Janet, ilk romanı The Second Experiment'in (İkinci Deney) yayımlanacağını da aynı gün öğrendi. Evlendikten sonra psikiyatrist ve psikanalist olarak çalışmayı sürdürdü; mesleğini ve tıp makalelerini kızlık soyadıyla, Janet O. Jeppson adıyla yürüttü. Evlilikleri Isaac Asimov'un Nisan 1992'deki ölümüne kadar sürdü. Janet Asimov 25 Şubat 2019'da New York'ta, 92 yaşında öldü.

Yazarlığa başlangıç

İlk yayımlanan yazısı, editör Hans Stefan Santesson'a sattığı kısa bir polisiye öyküydü; öykü The Saint Mystery Magazine'in Mayıs 1966 sayısında çıktı. İlk romanı The Second Experiment 1974'te Houghton Mifflin tarafından J. O. Jeppson adıyla yayımlandı. Bilimkurgu Ansiklopedisi (The Encyclopedia of Science Fiction) bu kitabı geniş soluklu bir anlatı olarak tanımlar: başkahramanı bir robottur; onu yaratan ırkın uzun tarihini adım adım izler ve bu tarihi derinden etkiler. Öykü, evrenin bütününü ilgilendiren, yani kozmolojik bir çerçeveye oturur. 1980'de devamı niteliğindeki The Last Immortal (Son Ölümsüz) geldi.

1985'te çıkan The Mysterious Cure, and Other Stories of Pshrinks Anonymous adlı öykü kitabı, meslek hayatından beslenen komik psikiyatri öykülerini bir araya getirdi. Kitabın adındaki "Pshrinks", İngilizcede psikiyatristler için kullanılan argo "shrink" sözcüğüyle yapılmış bir oyundur.

Norby: robotlu uzay macerası

Janet Asimov'un en geniş okur kitlesine ulaşan işi Norby dizisidir. İlk kitap Norby, the Mixed-Up Robot (Norby, Karmakarışık Robot) 1983'te Walker and Company tarafından yayımlandı. Hikâyenin kahramanı Jeff Wells, Mars'taki bir askerî uzay akademisinin öğrencisidir. Notları kötüdür, ailesi servetini yitirmiştir; okulun komutanı Amiral Boris Yobo'nun verdiği kuponla Dünya'da bir öğretmen robot satın alır. Paslanmaz çelik bir varilden yapılmış gibi duran bu küçük, tombul robotun içinde var olan tek minyatür antigravite (yerçekimini etkisizleştiren) düzeneği vardır; üstelik hiperuzayda, yani bilimkurguda ışıktan hızlı yolculuğa izin veren kestirme boyutta yol alabilmektedir. Jeff ile Norby, ağabeyi Fargo ve polis memuru Albany Jones'un yardımıyla Güneş Sistemi'ni ele geçirmeye çalışan kötü Ing'i durdurur.

Dizi şu sırayla ilerledi: Norby's Other Secret (1984), Norby and the Lost Princess (1985), Norby and the Invaders (1985), Norby and the Queen's Necklace (1986), Norby Finds a Villain (1987), Norby Down to Earth (1988), Norby and Yobo's Great Adventure (1989), Norby and the Oldest Dragon (1990) ve Norby and the Court Jester (1991). On birinci ve son kitap Norby and the Terrified Taxi, Isaac Asimov'un ölümünden sonra, 1997'de yalnız Janet'in adıyla çıktı. İlk iki kitap izci dergisi Boys' Life'ta resimli olarak da yayımlandı. İlk kitabın ilk iki bölümünü 1986'da oyuncu Mark Hamill seslendirdi ve kayıt Caedmon Records tarafından plak olarak çıkarıldı.

Isaac Asimov'un anlattığına göre işin yüzde 90'ı Janet'indi; yayınevi satışları artırmak için kitaplarda onun adının da yer almasını istemişti. Isaac'in katkısı daha çok metni gözden geçirip parlatmak ve bilimsel hataları ayıklamaktı. Norby'nin dünyası, Asimov'un yetişkinler için yazdığı Ben, Robot öykülerindeki mantık bulmacalarından farklı olarak mizahi ve sıcaktır; ama robotla insan arasındaki dostluk ve güven teması aynı aileden gelir.

Yetişkinler için bilimkurgu: Mind Transfer

Bilimkurgu Ansiklopedisi, Janet Asimov'un genel okur için en ilgi çekici kitabının üçüncü tek başına romanı Mind Transfer (Zihin Aktarımı, 1988) olduğunu belirtir. Janet Jeppson Asimov imzasıyla çıkan roman, robotlara insan zihninin aktarılabileceği kadar gelişkin beyin yapıları verilmesi önerisini işler. Bilimkurguda "zihin yükleme" (upload) diye bilinen bu tema, bir insanın bilincinin makineye taşınıp taşınamayacağını ve taşınırsa aynı kişi olarak kalıp kalmayacağını sorar. Romanda cinsellik, uzaylılar ve yıldızlararası yolculuk da öne çıkar; ansiklopediye göre kitap insan kimliğinin doğasını ustalıkla sorgular. Aynı yıl kısa bir kitap olan The Package in Hyperspace (Hiperuzaydaki Paket) de yayımlandı.

1994'te, Isaac Asimov'un adını taşıyan ortak evren dizisi Isaac's Universe içinde Murder at the Galactic Writers' Society (Galaktik Yazarlar Derneği'nde Cinayet) adlı romanı çıktı. Son romanı ise bilimkurgu değil, tarihî bir kurgu olan The House Where Isadora Danced (Isadora'nın Dans Ettiği Ev, 2009) oldu.

Bilimle ilişkisi

Janet Asimov bir hekimdi ve yazılarına tıp eğitiminin disiplinini taşıdı. Kurgusunda psikanalizin kavramlarını, insan kimliğini ve psikiyatriyle ilgili düşünceleri kullandı. Robotlar ve yapay zihinler onun için bir teknoloji gösterisi değil, "insan olmak ne demek" sorusunu sormanın bir yoluydu.

Isaac Asimov'un ölümünden sonra, onun Los Angeles Times'ta yayımlanan ve başka gazetelere de dağıtılan popüler bilim köşesini yazmayı üstlendi. Eşiyle birlikte How to Enjoy Writing: A Book of Aid and Comfort (1987) adlı yazarlık kitabını yazdı, 1982'de mizahi bilimkurgu seçkisi Laughing Space'i birlikte derlediler. Bilim yazılarından oluşan Frontiers II (1993) de ikisinin ortak imzasını taşır.

Tıp bilgisinin en dramatik biçimde ortaya çıktığı olay eşinin hastalığıydı. Isaac Asimov, 1983'teki bypass ameliyatı sırasında yapılan kan nakliyle HIV'e yakalanmıştı. Janet, eşinde belirtiler başlayınca tıp kitaplarına başvurdu ve HIV testi yapılmasını istedi; doktorlar ona hak vermedi ve testi ancak Asimov ağır hastalandığında yaptılar. Hekimler, AIDS'e yönelik önyargının aileye de uzanmasından çekinilerek durumun gizli tutulmasını istedi. Asimov'un ölümünden on yıl sonra Janet ve Asimov'un kızı Robyn gerçeğin açıklanmasına karar verdi; Janet bunu 2002'de yayımlanan It's Been a Good Life'ta kamuoyuyla paylaştı.

Asimov mirasının koruyucusu

Prometheus Books'tan çıkan It's Been a Good Life, Isaac Asimov'un üç ciltlik özyaşam öyküsünün kısaltılmış bir derlemesidir ve onun mektuplarından seçmeler de içerir; derleyen Janet'tir. Asimov'un ölümünden sonra 1994'te çıkan anı kitabı I. Asimov: A Memoir'in sonsözünü de o yazdı; kitap 1995'te Hugo Ödülü kazandı. 2006'da yine Prometheus Books, onun Notes for a Memoir: On Isaac Asimov, Life, and Writing (Bir Anı İçin Notlar: Isaac Asimov, Hayat ve Yazarlık Üzerine) adlı kitabını yayımladı. Bu kitaplar, Vakıf dizisinin yazarını yakından tanımak isteyenler için temel kaynaklar arasındadır. Bilimkurgu Ansiklopedisi de ikilinin ortaklığının en dokunaklı izinin bu derleme olabileceğini yazar.

Ödülleri ve etkisi

Başvurduğumuz kaynaklarda Janet Asimov'un kendi adına Hugo ya da Nebula gibi büyük bilimkurgu ödüllerinden birini aldığına dair bir kayıt geçmiyor. Etkisi daha çok iki alanda görülür. Birincisi, Norby dizisiyle 1980'lerde çocuk ve genç okurlara uzay yolculuğunu, robotları ve hiperuzay gibi kavramları eğlenceli bir dille tanıttı. İkincisi, bir psikiyatrist olarak bilimkurguya insan zihnine ve kimliğine dair sorular taşıdı; Mind Transfer zihin yükleme temasını robot kurgusuyla birleştiren romanlardandır.

Isaac Asimov'un 500'ü aşan kitaplık devasa bibliyografyası, Janet'in kendi emeğini zaman zaman gölgede bıraktı. Oysa Norby kitaplarının büyük bölümü onun kaleminden çıktı, son kitabı tek başına yazdı ve eşinin ölümünden sonra onun adını yaşatan kitaplar hazırladı. Asimov'un dünyasını anlamak isteyen okur için Janet Asimov hem kendi sesi olan bir yazar hem de o dünyanın en yakın tanığıdır.