Yasak Bölge 9 (District 9)

Uzaylı filmlerinin çoğunda dev gemiler New York, Washington ya da Londra'nın üzerinde belirir. Neill Blomkamp'ın 2009 yapımı Yasak Bölge 9 ise kamerayı bambaşka bir şehre, Güney Afrika'nın Johannesburg'una çeviriyor. Gemideki yolcular istilacı değil, aç ve hasta mülteciler; insanlık da onları kurtarıcı gibi değil, istenmeyen komşular gibi karşılıyor. Yer yer belgesel gibi çekilen film, bilimkurgu kılığında ırkçılık, yabancı düşmanlığı ve zorla yerinden etme üzerine sert bir hikâye anlatıyor.

Konusu

Filmin alternatif tarihinde, 1982'de dev bir uzay gemisi Johannesburg'un üzerinde durur ve bir daha hareket etmez. Gemiye giren ekipler içeride bir milyonu aşkın, yetersiz beslenmiş, böceği ve kabukluları andıran canlı bulur. Hükümet onları şehrin kenarındaki bir kampa, District 9'a yerleştirir. Aradan 28 yıl geçtiğinde kamp bir gecekondu mahallesine dönüşmüştür; insanlar uzaylılara aşağılayıcı bir lakapla "karides" demektedir.

Gerilim tırmanınca hükümet, Multinational United (MNU) adlı büyük bir savunma şirketini uzaylıları şehirden uzak yeni bir kampa taşımakla görevlendirir. Tahliyeyi yönetme işi, şirketin sıradan bürokratlarından Wikus van de Merwe'ye verilir. Wikus kapı kapı dolaşıp tebligat dağıtırken bir barakada gizlenmiş tuhaf bir sıvıyla temas eder; bu küçük kaza, hem onun hayatını hem de uzaylılarla insanlar arasındaki dengeyi kökünden değiştirir. Uzaylılardan Christopher Johnson'ın yıllardır sürdürdüğü gizli bir çalışma da bu noktada hikâyenin merkezine yerleşir.

Yapım ve oyuncular

Filmin doğuşu, rafa kalkmış başka bir projeye dayanıyor. Yapımcı Peter Jackson, ilk uzun metrajını çekecek olan Blomkamp'la birlikte Halo oyun serisinin film uyarlamasını hazırlıyordu; finansman bulunamayınca proje askıya alındı. İkili başka bir hikâyeye yöneldi ve Halo için üretilmiş bazı aksesuarlar bu filmde kullanıldı. Blomkamp senaryoyu eşi Terri Tatchell'le birlikte yazdı ve kendi 2005 tarihli kısa filmi Alive in Joburg'u temel aldı. Kısa filmde de rol alan Sharlto Copley, Wikus rolüyle başrole yükseldi. Kadroda Jason Cope, David James, Vanessa Haywood, Mandla Gaduka ve Kenneth Nkosi de yer alıyor.

Çekimler Soweto'daki Chiawelo mahallesinde, 2008'de Güney Afrika'yı sarsan ve yabancı göçmenleri hedef alan şiddet olaylarının gölgesinde yapıldı. Kamp olarak görülen yer gerçek bir yoksul mahalleydi; ana karakterlerin barakaları dışında kalan kulübelerin hepsi gerçek yapılardı. Blomkamp, Johannesburg kışının çorak görüntüsünü istediği için çekimleri haziran ve temmuz aylarına yerleştirdi; toplam 60 gün süren çekimlerde Peter Jackson'a ait dokuz dijital Red One kamera kullanıldı.

Uzaylıları Weta Workshop tasarladı, bilgisayarda hayata geçirme işini ise o güne kadar uzun metraj film yapmamış Vancouver merkezli Image Engine üstlendi. Ameliyat masasında görülenler dışında bütün uzaylılar bilgisayar efektiyle yapıldı. Çapı yaklaşık 2,5 kilometre olan ana gemiyi ise Weta Digital tasarladı. Blomkamp, seyircinin bu yaratıklarla bağ kurabilmesi için onlara iki ayak ve bir yüz vermek zorunda kaldığını, aksi hâlde insan psikolojisinin onlara empati duymayacağını söylüyor.

Filmin adı ve fikri, apartheid döneminde Cape Town'daki District Six'ten geliyor. Hükümet 1966'da bu mahalleyi yalnız beyazlara ayrılmış bölge ilan etmiş, yaklaşık 60 bin kişi 25 kilometre ötedeki Cape Flats'e zorla taşınmıştı. Uzaylılara takılan "karides" lakabı da Güney Afrika'da zararlı sayılan bir çekirge türünün yerel adına gönderme yapıyor.

Bilimsel karne

Filmin en tartışmaya açık bilimsel fikri, Wikus'un uzaylı sıvısıyla temas edince yavaş yavaş onlara dönüşmesi. Bildiğimiz bütün canlılar karbon bileşiklerine, çözücü olarak suya ve kalıtım için DNA ya da RNA'ya dayanıyor. Bilim insanları başka gezegenlerdeki yaşamın da benzer bir kimya kullanabileceğini, ama bambaşka moleküllere ve çözücülere dayanmasının da mümkün olduğunu tartışıyor. İki ayrı gezegende, birbirinden bağımsız evrimleşmiş canlıların genetik malzemesinin birbirine karışıp yeni bir melez oluşturabilmesi, bugünkü biyoloji bilgisiyle neredeyse imkânsız görünüyor. NASA, 1959'da verdiği ilk ekzobiyoloji desteğinden bu yana yaşamın evrendeki olası biçimlerini araştırıyor; ama henüz Dünya dışında tek bir canlı örneği bile yok.

Uzaylıların kendi silahlarının yalnız kendi biyolojileriyle çalışması ise ilginç bir ayrıntı. Film, bu fikirle teknolojiyi sahibinin bedenine bağlayan bir tür biyolojik kilit hayal ediyor. Ne var ki Wikus'un DNA'sının değişmesiyle bu kilidin açılması, yine aynı imkânsız melezleşme varsayımına dayanıyor.

Kocaman bir geminin bir şehrin üzerinde 28 yıl boyunca hiç kıpırdamadan durması da bilinen hiçbir itki sistemiyle açıklanamıyor. Öte yandan film, gerçek SETI çalışmalarının pek konuşulmayan bir olasılığına dokunuyor: Temas, beklendiği gibi uzaktan gelen bir radyo sinyaliyle değil, beklenmedik ve dağınık bir biçimde gerçekleşebilir. Modern anlamda ilk SETI deneyi sayılan Proje Ozma'da gökbilimci Frank Drake, 1960'ta Batı Virginia'daki Green Bank'te 26 metrelik bir radyo teleskopla Tau Ceti ve Epsilon Eridani yıldızlarını dinlemişti. Dört ay boyunca aralıklı olarak yapılan yaklaşık 150 saatlik gözlemde tanınabilir hiçbir sinyal bulunamadı. O günden bu yana yapılan bütün aramalar da benzer sonuçla bitti. Filmdeki gibi bir geminin Dünya'ya hiçbir ön işaret vermeden gelmesi, bu sessizliğin ne kadar yanıltıcı olabileceğini düşündürüyor.

Filmin bilimden çok sosyolojiyle ilgilenen asıl sorusu ise şu: Bir gün gerçekten başka bir türle karşılaşırsak, ona nasıl davranırız? Blomkamp'ın cevabı iyimser değil. Uzaylılar burada üstün bir uygarlığın temsilcisi değil, aç ve yorgun, yurtlarından kopmuş çaresiz yolcular. İnsanlar da onları anlamaya çalışmak yerine kâr ve güvenlik hesabı yapıyor.

Etkisi

Yasak Bölge 9, 23 Temmuz 2009'da San Diego Comic-Con'da gösterildi ve ABD'de 14 Ağustos'ta vizyona girdi. Yaklaşık 30 milyon dolarlık bütçesine karşın dünya genelinde 210 milyon doların üzerinde hasılat elde etti. Film, en iyi film, en iyi uyarlama senaryo, en iyi görsel efekt ve en iyi kurgu dallarında dört Oscar adaylığı kazandı; tanınmış yıldızlar olmadan bu kadar ses getiren nadir yaz filmlerinden biri oldu. Roger Ebert gibi bazı eleştirmenler son bölümün sıradan bir çatışmaya dönüştüğünü düşünse de film, Rotten Tomatoes'ta yüzde 90 onay aldı. Blomkamp'ın 1980'lerin sert bilimkurgu filmlerinden etkilendiğini söylediği yapım, bu açıdan Yıldız Gemisi Askerleri ile birlikte anılıyor. Doğduğu rafa kalkmış proje ise yıllar sonra dizi olarak hayata geçti: Halo. Devam filmi District 10 için 2021'de senaryo çalışması duyuruldu, ancak Blomkamp 2023'te projenin geleceğinin belirsiz olduğunu söyledi.

Kısaca

• Yönetmen: Neill Blomkamp; senaryo Blomkamp ve Terri Tatchell.
• Yapımcı: Peter Jackson, Carolynne Cunningham.
• Süre: 112 dakika; ABD'de 14 Ağustos 2009'da vizyona girdi.
• Konu: Johannesburg'a sığınan uzaylıların zorla yerinden edilmesi ve bu işle görevli bir memurun dönüşümü.
• Bilim: İki ayrı gezegenin canlılarının DNA düzeyinde birleşmesi bugünkü biyolojiye göre neredeyse imkânsız.
• Ödüller: En iyi film dahil dört Oscar adaylığı.