Uzay Topları (Spaceballs)

Mel Brooks'un 1987 yapımı Uzay Topları, başta Star Wars üçlemesi olmak üzere dönemin büyük bilimkurgu filmleriyle dalga geçen bir parodi. Komşu gezegenin havasını çalmaya kalkan bir uzay imparatorluğu, kaçak bir prenses, borç batağındaki bir paralı asker ve uzay gemisine çevrilmiş bir karavan; hepsi Brooks'un bilinen saygısız mizahıyla bir araya geliyor. Gösterime girdiğinde karışık tepkiler alan film, zamanla parodi türünün klasiklerinden biri hâline geldi ve repliklerinden biri bir elektrikli otomobil şirketinin hızlanma moduna bile ad oldu.

Konusu

Spaceball gezegeninin halkı kendi havasını tüketmiş durumda. Gezegenin beceriksiz başkanı Skroob'un çözümü basit: Komşu gezegen Druidia'nın havasını çalmak. Bunun için gezegeni koruyan hava kalkanının şifresi gerekiyor ve en kolay yol, Druidia'nın Prensesi Vespa'yı kaçırıp babası Kral Roland'ı şantajla dize getirmek. Ancak Vespa tam o sırada istemediği bir evlilikten kaçmış, yanında robot hizmetçisi Dot Matrix ile uzaya açılmıştır.

Vespa'yı kurtarma işi, Lone Starr adlı paralı askere ve yarı insan yarı köpek ortağı Barf'a veriliyor. Spaceball'lar ise planı bozulunca dev amiral gemilerini, gezegenin havasını emebilecek bir robota dönüştürmeye hazırlanıyor. Lone Starr'ın tek derdi, kendisine büyük borcu olan gangster Pizza the Hutt'a ödeyeceği parayı bulmak. Peşlerinde ise Spaceball'ların küçük boylu ama dev kasklı komutanı Dark Helmet ve dev amiral gemisi Spaceball One var. Yolculuk onları bir çöl uydusuna, orada da bilge Yogurt'a ve "Schwartz" adlı gizemli bir güce götürüyor.

Yapım ve oyuncular

Brooks filmi Thomas Meehan ve Ronny Graham ile birlikte yazdı, yönetti ve ortak yapımcısı oldu. Ayrıca iki rolü birden üstlendi: Başkan Skroob ve bilge Yogurt. Brooks'un George Lucas ile yaptığı anlaşmaya göre filmin oyuncak figürleri üretilmeyecekti; Brooks buna, Yogurt'un filme ait sahte ürünleri sıraladığı ünlü "ticari ürün" sahnesiyle cevap verdi. Lucas'ın şirketi filmin çekim sonrası işlerinin bir kısmını yaptı ve Lucas sonradan Brooks'a filmi öven bir mektup yazdı. Görsel efektlerin büyük kısmını, Industrial Light & Magic'in eski çalışanlarından John Dykstra'nın kurduğu Apogee şirketi hazırladı.

Kadroda Bill Pullman (Lone Starr), John Candy (Barf), Daphne Zuniga (Prenses Vespa) ve Rick Moranis (Dark Helmet) yer alıyor. Dot Matrix'i Joan Rivers seslendirirken, Pizza the Hutt'ın sesi Dom DeLuise'a ait. Pullman'ı rol için Brooks ile eşi Anne Bancroft bir tiyatro oyununda keşfetti. Filmde Yaratık'ın en ünlü sahnesine yapılan göndermede John Hurt kendi karakterinin parodisiyle kısa bir konuk oyunculuk da yapıyor.

Bilim ne diyor?

Filmin bütün hikâyesini başlatan fikir, bir gezegenin havasını kaybetmesi, şaşırtıcı biçimde gerçek bir bilimsel konu. Güneş Sistemi'nde bunun en iyi örneği Mars. Bugün Mars'ın yüzeyindeki ortalama atmosfer basıncı Dünya'dakinin yalnızca yaklaşık yüzde 0,6'sı ve bu ince havanın yaklaşık yüzde 95'i karbondioksit. Oysa jeolojik izler, gezegenin geçmişte daha kalın bir atmosfere sahip olduğunu gösteriyor. Bilim insanları bu kaybı birkaç sürece bağlıyor: Güneş rüzgârının üst atmosferdeki iyonları uzaya sürüklemesi, gaz parçacıklarının yüksek enerjili çarpışmalarla atmosferden koparılması, büyük göktaşı çarpmaları ve kimyasal tepkimeler. NASA'nın MAVEN aracı yıllar boyunca bu kaçışı yörüngeden ölçtü. Yani gezegenler gerçekten havalarını kaybedebiliyor; ama bunu milyonlarca yıl içinde, dev bir elektrik süpürgesiyle değil, yavaş yavaş yapıyorlar.

Filmin en meşhur esprisi ise hız. Spaceball One, ışık hızını yavaş bulup "saçma hız" (ludicrous speed) moduna geçiyor. Gerçekte ise Einstein'ın görelilik kuramına göre kütlesi olan hiçbir cisim ışık hızına ulaşamıyor, aşmak ise hiç mümkün değil. Bilimkurgunun ışıktan hızlı yolculuk için önerdiği "uzayı bükme" fikirleri bile kanıtlanmamış egzotik madde gibi şartlara bağlı. Uçan bir karavan da elbette sadece Brooks'un hayal gücüne ait; ama filmin, gezegen havasının ne kadar değerli olduğunu hatırlatan ana fikri bugün iklim tartışmalarıyla birlikte düşünüldüğünde hâlâ yerinde.

Etkisi

24 Haziran 1987'de MGM tarafından gösterime giren film, ABD'de yaklaşık 40,3 milyon dolar hasılat yaptı. Eleştiriler karışıktı: Gene Siskel filme dörtte üç yıldız verirken Roger Ebert ve sektör dergisi Variety daha mesafeli durdu. Ancak film ev videosu ve televizyon yayınlarıyla hızla bir hayran kitlesi kazandı; replikleri popüler kültüre yerleşti. Tesla, otomobillerinin en hızlı hızlanma modlarına filmdeki hız esprilerinden esinlenerek "Ludicrous" ve "Plaid" adlarını verdi. Lone Starr'ın uçan aracı Eagle 5, aslında 1986 model bir Winnebago Chieftain 33 karavanı; filmde kullanılan 1/12 ölçekli maketi 1988 yazında Chicago'daki Bilim ve Sanayi Müzesi'nde sergilendi, 2018'de ise açık artırmada satıldı. Film yıllar içinde VHS, DVD ve Blu-ray baskılarıyla defalarca yeniden yayımlandı; 2021'de 4K olarak restore edilmiş bir sürümü çıktı. Hatta filmden bir sahne, Star Wars: The Rise of Skywalker'ın tanıtım videolarından birinde kullanıldı.

Film 2008'de bir animasyon dizisine de dönüştü. Yıllar süren devam filmi söylentileri ise 2024'te somutlaştı: Amazon MGM Studios, Josh Greenbaum'un yöneteceği Spaceballs: The New One adlı devam filmini duyurdu. Senaryoyu Mel Brooks ile birlikte Josh Gad, Benji Samit ve Dan Hernandez yazıyor; Bill Pullman, Daphne Zuniga, Rick Moranis ve Mel Brooks'un da dönmesi bekleniyor. Film için 2027 baharı hedefleniyor, ancak tarih değişebilir.

Kısaca

• Yıl: 1987
• Yönetmen: Mel Brooks
• Senaryo: Mel Brooks, Thomas Meehan, Ronny Graham
• Süre: 96 dakika
• Oyuncular: Bill Pullman, John Candy, Daphne Zuniga, Rick Moranis, Mel Brooks, Joan Rivers (ses)
• Devam filmi: Spaceballs: The New One (yapım aşamasında)