Çılgın Marslılar (Mars Attacks!)

Tim Burton'ın 1996 yapımı Çılgın Marslılar, uzaylı istilası filmlerini ciddiye almak yerine onlarla dalga geçen kara bir komedi. Dev beyinli, cam başlıklı Marslılar "barış için geldik" derken silahlarını çekiyor; yıldızlarla dolu oyuncu kadrosu ise teker teker bu acımasız şakanın kurbanı oluyor. Gösterime girdiğinde beklenen ilgiyi görmeyen film, yıllar içinde kült bir yapıma dönüştü.

Konusu

Mars'tan kalkan yüzlerce uçan daire Dünya'ya doğru yola çıkıyor. ABD Başkanı James Dale, danışmanlarının önerisiyle uzaylıları Nevada'da büyük bir törenle karşılamaya karar veriyor. Çeviri makinesi Marslı elçinin barış için geldiğini söylüyor; ancak tören kısa sürede bir kargaşaya dönüşüyor. Başkanın bilim danışmanı Profesör Donald Kessler, bunun bir yanlış anlaşılma olduğunda ısrar ediyor ve diplomasiye bir şans daha verilmesini istiyor.

Film, bu sırada ülkenin dört bir yanındaki çok farklı insanları izliyor: Las Vegas'ta bir kumarhanede çalışan eski boks şampiyonu Byron Williams, aynı şehirde otel işleten gayrimenkul yatırımcısı Art Land ve eşi Barbara, genç Richie Norris ve büyükannesi Florence. Marslıların gerçek niyeti ortaya çıktıkça bu insanların yolları, beklenmedik bir şekilde istilanın kaderiyle kesişiyor.

Yapım ve oyuncular

Film, Topps firmasının aynı adlı koleksiyon kartlarından uyarlandı. Senarist Jonathan Gems, projeyi 1993'te Burton'a önerdi. Burton, filmi hem 1970'lerin büyük kadrolu felaket filmlerine hem de Ed Wood'un Plan 9 from Outer Space gibi 1950'lerin ucuz bilimkurgu filmlerine bir saygı duruşu olarak tasarladı. Warner Bros. bütçeyi düşürmek için senaryonun defalarca yeniden yazılmasını istedi; Gems toplamda on iki taslak yazdı ve dünya çapındaki yıkım sahnelerinin çoğu metinden çıkarıldı.

Burton, Marslıları önce Ray Harryhausen'e saygı olarak kare kare canlandırma (stop-motion) tekniğiyle hayata geçirmek istedi. Barry Purves yönetiminde yaklaşık 70 kişilik bir ekip sekiz ay boyunca bu iş üzerinde çalıştı. Ancak bütçe yükselince yapımcı Larry J. Franco, Industrial Light & Magic'ten bir deneme çekimi istedi ve Marslılar sonunda bilgisayar animasyonuyla yapıldı. Las Vegas'taki Landmark otelinin gerçek yıkımı da filme yerleştirildi.

Jack Nicholson, hem Başkan Dale'i hem de Art Land'i canlandırarak çift rol üstleniyor. Kadroda Glenn Close, Annette Bening, Pierce Brosnan, Danny DeVito, Martin Short, Sarah Jessica Parker, Michael J. Fox, Rod Steiger, Tom Jones, Lukas Haas, Natalie Portman, Jim Brown ve Jack Black de var. Sylvia Sidney bu filmle beyazperdeye veda etti. Müzikleri Danny Elfman besteledi.

Başkan rolü için kendisine gidildiğinde Nicholson, şaka yollu bütün rolleri oynamak istediğini söyledi; Burton da onu iki ayrı rolde oynatarak bu isteği kısmen yerine getirdi. Annette Bening, canlandırdığı Barbara Land karakterini Ann-Margret'in Viva Las Vegas filmindeki performansından esinlenerek kurdu. Burton, sanat yönetiminden kostümlere kadar filmin bütün görsel dilinin 1960'ların koleksiyon kartlarının görünümünü taşımasında ısrar etti. Projenin geçmişi de Burton'dan eskiydi: Yönetmen Alex Cox, 1980'lerde aynı kartlardan bir film yapmaya çalışmış, ama proje hayata geçmemişti.

Film ABD'de 13 Aralık 1996'da gösterime girdi. Yaklaşık 80 milyon dolarlık yapım bütçesine karşılık dünya genelinde 101,4 milyon dolar hasılat elde etti ve ABD'de başarısız sayıldı; Avrupa'da ise daha sıcak karşılandı. Elfman en iyi müzik dalında Saturn Ödülü kazandı, film ayrıca Hugo Ödülü'ne aday gösterildi.

Bilim ne diyor?

Burton'ın filmi bilimsel tutarlılık iddiası taşımıyor; Marslıların yenilgisi bilinçli olarak absürt bir buluşa dayanıyor. Yine de film, gerçek Mars araştırmaları açısından ilginç bir zamana denk geldi. 1996'da bir grup bilim insanı, Antarktika'da bulunan ve Mars'tan geldiği düşünülen ALH84001 göktaşında mikroskobik bakteri fosillerine benzeyen yapılar bulduklarını açıkladı. İddia dünya çapında manşetlere taşındı; ancak bilim camiasının büyük bölümü zamanla bu yapıların yaşam olmadan da açıklanabileceği sonucuna vardı. NASA'nın Mars Pathfinder aracı ise filmin ABD'de vizyona girmesinden yalnızca dokuz gün önce, 4 Aralık 1996'da fırlatıldı.

Bugün bildiğimiz Mars, filmdeki kalabalık uygarlıktan çok uzak. NASA'nın tanımıyla Kızıl Gezegen, çok ince ve çoğunlukla karbondioksitten oluşan bir atmosfere sahip, soğuk ve tozlu bir çöl dünyası. Kutup başlıklarında ve yüzeyin hemen altında buz bulunuyor, ama bugüne kadar hiçbir görev orada yaşam izine rastlamadı. Filmde Marslıların Dünya'da cam başlıklarla dolaşması ise tesadüfen akıllıca bir ayrıntı: Bambaşka bir atmosferde evrimleşmiş canlılar, bizim havamızı soluyamayabilir.

Filmdeki Marslılar ayrıca 1950'lerin bilimkurgu filmlerinde sık görülen bir yanılgıyı da tiye alıyor: Komşu gezegenimizde ileri bir uygarlık yaşadığı fikri. Bu düşünce uzun süre popüler kültürde yaşadı; ancak 1965'te Mars'ın yanından geçen NASA'nın Mariner 4 aracının gönderdiği ilk yakın çekim fotoğraflar, kraterlerle kaplı, cansız görünen bir yüzey gösterdi ve bilim dünyasının Mars'taki yaşama bakışını büyük ölçüde değiştirdi. Bugün Mars'taki araştırmalar, gezegenin geçmişte daha sulak olup olmadığını ve o dönemde mikroskobik yaşama ev sahipliği yapıp yapmadığını anlamaya odaklanıyor.

Marslı filonun Dünya'ya kısa sürede varması da gerçeklikten uzak. Bugünün araçları Dünya'dan Mars'a aylar süren yolculuklarla ulaşıyor ve fırlatmalar, iki gezegenin konumlarının uygun olduğu belirli dönemlere göre planlanıyor.

Etkisi

Çılgın Marslılar, aynı yıl gösterime giren Kurtuluş Günü ile sürekli karşılaştırıldı. Burton, iki filmin benzerliğinin tesadüf olduğunu söyleyip kendi filmini neredeyse Kurtuluş Günü'nün mizah dergisi versiyonu gibi tanımladı. Biri istilayı kahramanlık destanı olarak anlatırken diğeri aynı hikâyeyi alaycı bir parodiye çeviriyor. Bu iki zıt yaklaşımı ve diğer klasikleri karşılaştırdığımız uzaylı istilası filmleri yazımızı da okuyabilirsiniz.

Kısaca

• Yıl: 1996
• Yönetmen: Tim Burton
• Senaryo: Jonathan Gems
• Süre: 106 dakika
• Oyuncular: Jack Nicholson, Glenn Close, Annette Bening, Pierce Brosnan, Danny DeVito
• Ödüller: En iyi müzik dalında Saturn Ödülü