Ay neden şekil değiştirir? (çocuklar için)
Ay aslında hep yuvarlaktır; değişen, Güneş'in aydınlattığı yarısından ne kadarını gördüğümüzdür. Sekiz evreyi ve evde bir lamba ile topla Ay'ı nasıl canlandıracağını öğren.
- Konu
- Ay
- Kaynak
- NASA
- İlgili sayfa
- https://uzaygundem.com/sozluk/ay-evreleri
Ay aslında hiç şekil değiştirmez; hep yuvarlak bir toptur. Değişen, Ay'ın Güneş ışığı alan yarısından ne kadarını gördüğümüzdür. Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken bu aydınlık yarıya farklı açılardan bakarız. Bu yüzden Ay bize bazen ince bir hilal, bazen yarım, bazen de kocaman yuvarlak bir dolunay gibi görünür. Bu farklı görünüşlere Ay'ın evreleri denir.
Ay'ın ışığı nereden geliyor?
Ay, bir el feneri gibi kendi ışığını üretmez. Güneş'ten gelen ışığı geri yansıtır. Geceleri gördüğün "ay ışığı" aslında Güneş ışığıdır! Bunu Ay kendi ışığını üretir mi? yazımızda da anlattık.
NASA bunu şöyle açıklıyor: Güneş, Ay'ın her zaman bir yarısını aydınlatır, öbür yarısı karanlıkta kalır. Tıpkı Dünya gibi: Dünya'nın da bir yarısında gündüz, öbür yarısında gece yaşanır.
Ay'ın sekiz evresi
Ay, Dünya'nın çevresindeki turunu yaklaşık 27,3 günde tamamlar. Bir yeni aydan ötekine ise yaklaşık 29,5 gün geçer. Bu süre içinde Ay sırasıyla şu sekiz evreden geçer:
- Yeni Ay: Aydınlık yarısı bize dönük değildir, bu yüzden Ay'ı göremeyiz.
- Büyüyen hilal: İnce, parlak bir yay belirir.
- İlk dördün: Ay'ın yarısı aydınlık görünür.
- Büyüyen şişkin Ay: Yarısından fazlası aydınlıktır.
- Dolunay: Aydınlık yarının tamamını görürüz.
- Küçülen şişkin Ay: Aydınlık kısım daralmaya başlar.
- Son dördün: Yine yarısı aydınlıktır, ama bu kez öbür yarısı.
- Küçülen hilal: Ay yeniden ince bir yaya döner.
"Büyüyen" demek, aydınlık kısmın gece gece genişlemesi demek. "Küçülen" ise aydınlık kısmın daralması demek. Küçülen hilalden sonra Ay yeniden yeni aya döner ve döngü baştan başlar. Ay'ın neden bazen yarım göründüğünü Ay neden yarım görünür? yazımızda, gündüz gökyüzünde neden belirdiğini de bu yazıda okuyabilirsin.
Verileri göster
| Bir evre döngüsü | 29,5 gün |
|---|---|
| Dünya çevresinde bir tur | 27,3 gün |
| Evre sayısı | 8 |
Evreler Dünya'nın gölgesinden mi olur?
Hayır! Bu çok yapılan bir yanlış. NASA da bunu özellikle vurgular: Ay'ın evreleri Dünya'nın gölgesinden olmaz. Dünya'nın gölgesi Ay'ın üstüne yalnızca Ay tutulmasında düşer. O ayrı bir olay; Ay neden kırmızı olur? ve Ay evreleri ve tutulmalar sayfalarında anlattık.
Hep aynı yüz
Ay'ın bir şaşırtıcı özelliği daha var: Bize hep aynı yüzünü gösterir. Çünkü Ay, Dünya'nın çevresinde bir tur atarken kendi çevresinde de tam bir kez döner. Göremediğimiz öbür yüz de karanlık değildir; yeni Ay sırasında Güneş ışığını tam da o yüz alır. Bunu Ay'ın karanlık yüzü yoktur yazımızda okuyabilirsin. Ay hakkında daha fazlası için Ay sayfamıza, Türkiye'nin Ay hedefleri için de Ay Araştırma Programı sayfamıza bak.
Kendin dene: Evde Ay evreleri
NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı öğrenciler için şu etkinliği öneriyor. Bir büyüğünle birlikte yap.
- Gerekenler: En az 5 santimetrelik beyaz bir köpük top, bir kurşun kalem ve parlak ışık veren bir lamba.
- Kalemi topa saplayıp bir lolipop gibi tut. Lamba Güneş, top Ay, sen de Dünya'sın.
- Odayı karart. Topu kolunu uzatarak tut ve saatin ters yönünde, yerinde yavaş yavaş dön.
- Topa bak: Aydınlık kısım nasıl büyüyüp küçülüyor? Sekiz evrenin hepsini bulabildin mi?
Dikkat: Lamba ısınabilir, dokunma. Kalemin sivri ucuna dikkat et. Gözlerin kamaşırsa bakışını lambadan sık sık çevir.
Ailene sor: Bir ay boyunca her akşam birlikte Ay'a bakın ve şeklini bir deftere çizin. Hangi gün hangi evrede olduğunu Ay takvimimizden kontrol edebilirsin.
Aileler ve öğretmenler için etkinlik önerilerini Çocuklar için uzay rehberimizde bulabilirsiniz.
