21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Cygnus X-1 nasıl bir kara delik oldu?

Cygnus X-1 nasıl bir kara delik oldu?
Veri kaynağı
Yayımlanmış ölçümler ve NASA kayıtları
İnfografiğin yer aldığı yazı
Yazıyı oku →
İnfografikteki veriler
Verileri göster
1964Roket uçuşunda X-ışını kaynağı bulundu
1970Uhuru uydusu fırlatıldı
1971Radyo salımı yıldızı işaret etti
1972Görünmeyen kütleli eş bildirildi
1974Hawking-Thorne bahsi
1990Hawking bahsi kaybettiğini kabul etti
2021Kütle 21,2 Güneş olarak yeniden ölçüldü

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, Cygnus X-1'in 1964'teki ilk X-ışını tespitinden 2021'deki yeni kütle ölçümüne uzanan yolculuğunu yedi kilometre taşıyla gösteriyor.

Zaman çizelgesi bir keşif zincirini andırıyor. 1964'te bir roket uçuşunda X-ışını kaynağı bulundu, 1970'te Uhuru uydusu fırlatıldı. 1971'de radyo salımı bir yıldızı işaret etti, 1972'de ise bu yıldızın görünmeyen, kütleli bir eşi olduğu bildirildi. Yani kaynak önce bulundu, sonra konumu bir yıldıza doğru daraldı, ardından o yıldızın görünmeyen bir eşi olduğu bildirildi.

  • 1974: Hawking-Thorne bahsi yapıldı.
  • 1990: Hawking bahsi kaybettiğini kabul etti. İki tarih arasında 16 yıl var.
  • 2021: Kütle 21,2 Güneş olarak yeniden ölçüldü; bu, ilk tespitten 57 yıl sonra gelen güncel bir ölçüm.

Çizelgenin son satırı, işin bitmediğini hatırlatıyor: aradan on yıllar geçse de kütle hâlâ yeniden ölçülüyor. Böylece tablo, tek bir keşif anından çok, ölçümlerin ve tartışmaların birbirini izlediği uzun bir süreci anlatıyor.

Veriler yayımlanmış ölçümlere ve NASA kayıtlarına dayanıyor. Konuyu ayrıntılı okumak için Cygnus X-1 yazısına göz atabilirsiniz.

Bu verilerin arka planı

Cygnus X-1, Kuğu takımyıldızı yönünde, Dünya'dan yaklaşık 6.000-7.000 ışık yılı uzaktaki, bir kara delik ile bir mavi süperdevden oluşan çift yıldız sistemidir. Uzaydan gelen X-ışınları atmosfer tarafından soğurulduğu için bu ışınlar yalnızca atmosfer dışına çıkabilen araçlarla izlenebilir; hikâyenin roketle başlamasının nedeni budur. 1964'teki uçuşta iki Aerobee roketindeki Geiger sayaçları gökyüzünde sekiz kozmik X-ışını kaynağı belirledi ve biri Kuğu yönündeydi. Uhuru uydusu yaklaşık 300 yeni kaynak buldu; Cygnus X-1'in parlaklığı saniyenin kesirleri ölçeğinde değişiyordu. Işık bu kadar kısa sürede ancak çok küçük bir bölgeyi katedebildiğinden kaynak, yıldız boyutlarından bile ufak ve yoğundu.

1971'de Leiden Gözlemevi ve ABD Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi araştırmacıları radyo salımını yakalayıp konumu daralttı; konum, o güne dek sıradan görünen HDE 226868 yıldızını işaret ediyordu. 1972'de Louise Webster ile Paul Murdin, bağımsız olarak da Charles Thomas Bolton, yıldızın tayfındaki Doppler kaymalarından görünmeyen kütleli bir eş bildirdi. Eşin kütlesi bir nötron yıldızının taşıyabileceğinden büyüktü ve 1973'ün sonunda gökbilim topluluğu büyük ölçüde kara delik olasılığını benimsemişti.

Sık sorulanlar

Hawking bahsi neden karşı yönde oynadı?

Kendi deyişiyle bunu bir tür sigorta poliçesi olarak gördü: kara delikler üzerine çok çalışmıştı ve kara delikler yoksa emeği boşa gidecekti. Bahsi kaybederse en azından kuramı doğru çıkacaktı. Bahis 10 Aralık 1974 tarihli yazılı bir metindi.

Kütle için neden tek bir rakam yok?

Ölçümler mesafe ve yörünge eğimi gibi parametrelerin belirsizliğine bağlı olarak değişiyor. X-ışını salınımlarına dayanan bir yöntem yaklaşık 14,8 ± 1 Güneş kütlesi verirken, radyo gözlemleriyle mesafeyi yeniden belirleyen 2021 çalışması 21,2 ± 2,2 Güneş kütlesi buldu.

Görünmeyen eş neden kara delik sayıldı?

X-ışınları yaydığı ve kütlesi nötron yıldızları için öngörülen üst sınırın çok üstünde olduğu için.

Sıradaki fırlatmalarTümü →

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar