Gökyüzünün eski haritaları

Bu infografik ne anlatıyor?

Bu infografik, gökyüzünü kayda geçiren eski harita, liste ve katalogları Babil'den Uluğ Bey'e uzanan bir zaman çizgisinde sıralıyor.

Çizgideki ilk iki kayıt aynı esere ait: MUL.APIN MÖ 1000 dolayında derleniyor, ama elimizdeki en eski kopyası MÖ 687-686'ya tarihleniyor. Yani metnin derlenmesiyle bilinen en eski kopyası arasında yaklaşık üç yüzyıl var.

• MÖ 50 dolayı: Mısır'daki Dendera Zodyağı.
• MS 150 dolayı: Batlamyus'un Almagest'i ve Farnese Atlas aynı döneme denk geliyor.
• 964: Sufi'nin kitabı.
• 1131: Bugün Topkapı'da korunan Mardin nüshası.
• 1437-1440: Zîc-i Uluğ Bey.

Sıralama, gökyüzü bilgisinin Mezopotamya'dan Mısır'a, oradan Yunan-Roma dünyasına ve İslam astronomisine nasıl aktarıldığını izlemeyi kolaylaştırıyor. Listedeki kayıtlar yaklaşık iki bin beş yüz yıllık bir zamana yayılıyor; Türkiye'deki bir koleksiyonda bulunan Mardin nüshası da bu zincirin halkalarından biri.

Veriler TDV İslâm Ansiklopedisi'ne ve Ian Ridpath'in Star Tales çalışmasına dayanıyor. Bu eserlerin her birini Antik gökyüzü haritaları maddemizde ayrıntısıyla anlattık.

Bu eserler neden önemli?

Teleskoptan, fotoğraftan ve uydu ölçümlerinden önce gökyüzü kil tabletlere, taş tavanlara, mermer kürelere ve el yazmalarına çizildi. Bu eserlerin her biri kendi dönemindeki gökbilim bilgisinin bir anlık görüntüsüdür: hangi takımyıldızların bilindiğini, yıldızların nasıl ölçüldüğünü ve göğün nasıl hayal edildiğini gösterir.

Eserlerin türleri de birbirinden farklı. MUL.APIN bir resim değil, listedir; gökyüzünü kuzeyde Enlil'in, ortada Anu'nun, güneyde Ea'nın yolu olmak üzere üç bölgeye ayırır. Farnese Atlas'ın yaklaşık 65 santimetre çapındaki küresinde tek bir yıldız yoktur, yalnız kabartma takımyıldız figürleri ve gök ekvatoru, ekliptik gibi temel daireler işlenmiştir. Dendera Zodyağı'nın en dış halkasında, Mısır'da zamanı ölçmeye yarayan 36 dekanı temsil eden figürler bulunur. Almagest takımyıldızları ve yıldızlarını konum ve parlaklıklarıyla listeler ama resim içermez; bu boşluğu Sufi doldurdu ve her takımyıldızı iki kez çizdi: bir kez gök küresindeki gibi ayna görüntüsü olarak, bir kez de gökte görüldüğü gibi.

Sık sorulanlar

Dendera Zodyağı'nın tarihi nasıl belirlendi?

Üzerindeki iki tutulma işaretinden: 7 Mart MÖ 51'deki bir Güneş tutulmasını ve 25 Eylül MÖ 52'deki bir Ay tutulmasını gösterdiği kabul edilir. Kabartma bugün Paris'teki Louvre Müzesi'ndedir.

Sufi'nin kitabının en eski nüshası hangisi?

Bilinen en eski nüsha olarak anılan ve 1009-1010'a tarihlenen kopya Oxford'daki Bodleian Kütüphanesi'ndedir. Kitabın dünyada 90'dan fazla yazma nüshası vardır.

Almagest'in takımyıldızları bugün de kullanılıyor mu?

Evet. Almagest'teki 48 takımyıldız, bugün kullanılan 88 takımyıldızın çekirdeğini oluşturur.