Hipparkos

Hipparkos, MÖ 2. yüzyılda yaşamış, bugünkü İznik olan Nikaia'da doğmuş Yunan gökbilimci, matematikçi ve coğrafyacıdır. Ekinoksların devinimini (presesyon) keşfeden kişi olarak kabul edilir ve bilinen ilk trigonometri tablosunu hazırladığı için çoğu zaman trigonometrinin kurucusu sayılır. Batı dünyasının ilk kapsamlı yıldız kataloglarından birini derledi; Güneş ve Ay'ın hareketleri için kurduğu matematiksel modeller, üç yüzyıl sonra Batlamyus'un Almagest'inin temelini oluşturdu. Antik Çağ'ın en büyük gözlemci gökbilimcilerinden biri olarak anılır.

Hayatı

Hipparkos'un yaklaşık MÖ 190'da, Bitinya bölgesindeki Nikaia'da (bugünkü İznik) doğduğu kabul edilir. Büyük olasılıkla Rodos adasında, yaklaşık MÖ 120'de öldü. Hayatına dair ayrıntı neredeyse hiç yoktur. Batlamyus, MÖ 147 ile 127 arasındaki gözlemleri ona atfeder; MÖ 162'ye uzanan daha eski gözlemlerin de ona ait olabileceği düşünülür.

Hipparkos'un pek çok eser yazdığı bilinir, ama bunlardan yalnızca biri günümüze ulaştı: Eudoksos ve Aratos'un gökyüzünü anlatan ünlü bir şiiri üzerine yazdığı şerh. Çalışmalarını bugün büyük ölçüde sonraki yazarlardan, özellikle Strabon ve Yaşlı Plinius'tan, Batlamyus'un Almagest'inden ve 4. yüzyılda yaşamış İskenderiyeli Pappus ile Theon'dan öğreniyoruz.

Bilime katkıları

Trigonometri

Hipparkos'a bilinen ilk trigonometrik tablo atfedilir. Bu, bir çemberde belirli açıları gören kirişlerin uzunluklarını veren bir "kiriş tablosu"ydu ve açıları 7,5 derecelik adımlarla ilerletiyordu. Bugün kullandığımız sinüs tablolarının atası sayılabilecek bu araç, gökyüzündeki açılarla uzunluklar arasında hesap yapmayı mümkün kıldı. Küresel trigonometrideki bazı problemleri de çözdüğü bilinir.

Ekinoksların devinimi

Dünya'nın dönme ekseni, bir topacın ekseni gibi yavaşça yalpalar. Bunun sonucunda ilkbahar ve sonbahar noktaları (ekinokslar) yıldızlara göre çok yavaş kayar. Hipparkos bu olguyu yaklaşık MÖ 127'de fark etti. Başak takımyıldızının parlak yıldızı Spika ile Aslan'daki Regulus gibi yıldızlar için kendi ölçümlerini, kendisinden önce yaşamış Timokharis ve Aristillos'un kayıtlarıyla karşılaştırdı. Spika'nın sonbahar ekinoksuna göre 2 derece kaydığı sonucuna vardı ve kaymanın hızının yüzyılda 1 dereceden az olmadığını hesapladı.

Yıldız kataloğu ve parlaklık

Kariyerinin sonlarına doğru, belki MÖ 135 dolaylarında bir yıldız kataloğu derledi. Romalı kaynaklar bu katalogda yaklaşık 850 yıldız bulunduğunu söyler. Yıldızları en parlaktan (birinci) en sönüğe (altıncı) doğru sınıflandıran sistemin de ona ait olduğu düşünülür; ancak bu kanıtlanmış değildir, sistemi açıkça kullanan ilk kaynak Batlamyus'tur. Bugünkü görünür parlaklık (kadir) ölçeği bu antik sınıflamadan gelir.

Güneş, Ay ve tutulmalar

Mevsimlerin eşit uzunlukta olmamasını açıklamak için Güneş'in yörüngesini merkezi Dünya'dan biraz kaymış bir çember (dışmerkezli çember) olarak modelledi. Ay'ın düzensiz görünen hareketini hem dışmerkezli çemberle hem de dış çember (episikl) modeliyle inceledi. Ay'ın uzaklığını Dünya yarıçapı cinsinden hesaplamaya çalıştı; Pappus'un aktardığı sonuçları, gerçek değere yakın bir aralığa düşer. Plinius'a göre Ay tutulmalarının beş ay arayla, Güneş tutulmalarının yedi ay arayla gerçekleşebileceğini gösterdi.

Babil bilgisi ve aletler

Hipparkos, Babil gökbiliminin bilgi ve tekniklerini sistemli biçimde kullanan ilk Yunan gökbilimci gibi görünmektedir. Babillilerin ay dönemi değerlerinden ve tutulma kayıtlarından yararlandı. Usturlabın icadında ya da geliştirilmesinde payı olduğu, çemberli küreyi (armilla) kullanmış olabileceği belirtilir. Güneş'in ve Ay'ın görünen çaplarını dioptra adı verilen bir nişan aletiyle ölçtü.

Coğrafya

Hipparkos, coğrafi enlemi yalnızca Güneş'in yüksekliğinden değil, yıldız gözlemlerinden de belirleyen ilk kişiydi. Uzak yerlerde aynı Ay tutulmasının eşzamanlı gözlenmesiyle boylam farkının bulunabileceğini önerdi. Üç kitaplık, bugün kayıp olan "Eratosthenes'in Coğrafyasına Karşı" adlı eserinde, selefinin haritasındaki iç çelişkileri ve hatalı konumları eleştirdi.

Uzay ve astronomiye etkisi

Hipparkos'un modelleri ve gözlemleri, Batlamyus'un Almagest'i aracılığıyla Ortaçağ'a ve oradan modern gökbilime aktarıldı. Sayısal gözlemleri geometrik modellerle birleştirip öngörü yapabilen bir gökbilim kurma çabası, onu Antik Çağ'ın en etkili gökbilimcilerinden biri yaptı.

Adı uzay çağında da yaşamaya devam etti. Avrupa Uzay Ajansı'nın yıldız konumlarını ölçen Hipparcos görevi, kısaltmasıyla ona gönderme yapar. Ay'daki ve Mars'taki Hipparchus kraterleri ile 4000 Hipparchus asteroidi onun adını taşır. 2004'te Uluslararası Uzay Onur Listesi'ne alındı.

Kayıp kataloğun izi

2022'de, Mısır'ın Sina Yarımadası'ndaki Azize Katerina Manastırı'ndan gelen ve "Codex Climaci Rescriptus" adıyla bilinen bir ortaçağ parşömeninde, silinip üzerine yeniden yazılmış metnin altında Hipparkos'un yıldız kataloğuna ait bir parça bulunduğu açıklandı. Bu sonuç 2024'te sorgulandı, 2025'te buna yanıt verildi; tartışma hâlâ sürüyor.

Mirası

Eserlerinin neredeyse tamamı kaybolmasına rağmen Hipparkos, gökyüzünü ölçmenin ve kayda geçirmenin ne kadar önemli olduğunu gösteren ilk büyük örnektir. Ekinoksların devinimini fark edebilmesi, kendinden önceki kuşakların kayıtlarını kendi ölçümleriyle karşılaştırmasına dayanıyordu; bu, uzun dönemli gözlem arşivlerinin bilimsel değerinin erken bir kanıtıdır. Batlamyus'un 1.022 yıldızlık kataloğu da ondan çok şey devraldı.

Bilmeye değer

• Doğduğu Nikaia, bugün Bursa'ya bağlı İznik ilçesidir.
• Günümüze ulaşan tek eseri bir gökbilim kitabı değil, popüler bir şiir üzerine yazılmış şerhtir.
• Ekinoksların devinimini keşfetmek için kullandığı yıldızlardan biri, Başak takımyıldızının en parlak yıldızı Spika'ydı.
• Yıldızlar için bugün kullanılan kadir ölçeğinin kökeni, ona atfedilen birden altıya parlaklık sınıflamasına dayanır.