Alan Stern

Sol Alan Stern, 22 Kasım 1957'de New Orleans'ta doğan ABD'li mühendis ve gezegen bilimcidir. NASA'nın Plüton'a giden ilk uzay aracı New Horizons'ın baş araştırmacısıdır; görev Southwest Research Institute (SwRI) ile Johns Hopkins Üniversitesi Uygulamalı Fizik Laboratuvarı (APL) ortaklığında yürütülüyor. Yörünge altı, yörünge ve gezegen keşfi olmak üzere 24 uzay görevinde yer aldı; bunların sekizinde baş araştırmacıydı. Sekiz bilimsel aygıt geliştirdi, kısa bir dönem NASA'nın bilim görevlerinin başında bulundu ve Plüton'un gezegen sayılıp sayılmayacağı tartışmasının en bilinen seslerinden biri oldu.

Neden önemli?

New Horizons, 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yanından geçerek bu uzak dünyayı yakından gören ilk araç oldu. Ardından Kuiper kuşağına ilerleyerek 1 Ocak 2019'da Arrokoth'un yaklaşık 3.500 kilometre yakınından geçti. Stern, bu görevin fikir aşamasından bugüne kadar başında olan isimdir.

Eğitimi ve ilk kariyeri

Stern, Teksas Üniversitesi Austin'de fizik ve astronomi lisans, havacılık-uzay mühendisliği ve gezegen atmosferleri alanlarında yüksek lisans dereceleri aldı. Doktorasını 1989'da Colorado Üniversitesi Boulder'da tamamladı; tezi kuyruklu yıldızların evrimi ve başka yıldızların çevresindeki Oort bulutlarının saptanabilirliği üzerineydi.

Yüksek lisansın ardından yedi yıl boyunca uzay aracı ve faydalı yük sistemleri üzerine çalışan bir havacılık-uzay sistem mühendisi olarak NASA Johnson Uzay Merkezi'nde, Martin Marietta Aerospace'te ve Colorado Üniversitesi'nin Atmosfer ve Uzay Fiziği Laboratuvarı'nda (LASP) görev yaptı. 1983-1991 arasında Colorado Üniversitesi'nin çeşitli araştırma merkezlerinde çalıştı.

1991'de SwRI'ye geçti: 1991-1994 arasında Astrofizik ve Gezegen Bilimleri grubunu yönetti ve aynı dönemde NASA'nın Dış Gezegenler Bilim Çalışma Grubu'na başkanlık etti. 1998-2005 arasında SwRI'nin Uzay Çalışmaları Bölümü'nün direktörü, ardından Uzay Bilimi ve Mühendisliği Bölümü'nün icra direktörü oldu. 1995'te uzay mekiği görev uzmanı adayları arasında finale kaldı, 1996'da yük uzmanı adayı oldu ancak mekikle uçma fırsatı bulamadı.

Aygıtlar ve araştırmalar

Stern'in aygıt çalışmaları özellikle morötesi teknolojiler üzerinde yoğunlaşır. Geliştirdiği Güneybatı Morötesi Görüntüleme Sistemi (SWUIS) 1997'de STS-85, 1999'da STS-93 mekik uçuşlarında kullanıldı. ESA ile NASA'nın kuyruklu yıldız görevi Rosetta'daki Alice morötesi tayfölçerinin ve New Horizons'taki görüntüleme ve tayfölçüm paketinin baş araştırmacısıdır; Mars Express'teki SPICAM ile Hubble'ın Kozmik Kökenler Tayfölçeri'nde ortak araştırmacı olarak yer aldı. Araştırmaları Kuiper kuşağı ve Oort bulutu, kuyruklu yıldızlar, dış gezegenlerin uyduları, Plüton ve başka yıldızların çevresindeki gezegen sistemlerinin izleri gibi konuları kapsar.

New Horizons: Plüton'a giden yol

Stern'in anlatımına göre fikir, 1989 yazında henüz doktora öğrencisiyken NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda Voyager'ın Neptün ve Triton geçişini izlediği günlerde filizlendi; birkaç ay içinde küçük bir grup Plüton görevi için çalışmaya başladı. New Horizons büyük ölçüde Stern'in bu dönemdeki çalışmalarına dayandı ve Plüton-Kuiper Ekspres projesinin ekibinin çoğunu bünyesine kattı.

NASA'nın New Frontiers programına sunulan beş öneriden biri olan New Horizons, Haziran 2001'de iki finalistten biri seçildi ve Kasım 2001'de finansman almaya hak kazandı. 478 kilogramlık araç 19 Ocak 2006'da Cape Canaveral'dan bir Atlas V roketiyle fırlatıldı. İçinde Plüton'u 1930'da keşfeden Clyde Tombaugh'un küllerinden yaklaşık 30 gram taşınıyordu. 28 Şubat 2007'de Jüpiter'in kütleçekiminden yararlanarak hızlandı; bu manevra Plüton yolculuğunu üç yıl kısalttı.

14 Temmuz 2015'teki geçişte çekilen görüntüler, Plüton'un kalp biçimli geniş bir bölgesini, dağlarını ve atmosferindeki pus katmanlarını gösterdi. NASA'nın verilerine göre Plüton'un çapı yaklaşık 2.370 kilometre, en büyük uydusu Charon'unki ise yaklaşık 1.208 kilometre. Plüton'dan gönderilen veriler Dünya'ya yaklaşık 4,5 saatte ulaşıyordu.

Arrokoth'un alışılmadık biçimi ortaya çıktığında Stern'in değerlendirmesi NASA'nın görev sayfasında şöyle aktarılıyor:

"We've never seen anything like this anywhere in the solar system. It is sending the planetary science community back to the drawing board to understand how planetesimals form."

(Güneş Sistemi'nin hiçbir yerinde böyle bir şey görmedik. Bu, gezegen bilimi topluluğunu gezegenciklerin nasıl oluştuğunu anlamak için yeniden çizim masasına gönderiyor.)

NASA'nın bilim yöneticisi

Stern, Nisan 2007'de NASA'nın Bilim Görevleri Direktörlüğü'ne genel müdür yardımcısı (Associate Administrator) olarak atandı. Bu görevde 4,4 milyar dolarlık bütçesi, 93 ayrı uçuş görevi ve 3.000'i aşkın araştırma hibesi olan bir yapıyı yönetti. Görev süresinde rekor sayıda, 10 büyük yeni uçuş projesi başlatıldı. Mart 2008'de istifa etti. Stern, Mars programındaki maliyet aşımlarının başka bilim programlarından kesinti yapılarak değil, Mars programının kendi içinden karşılanması gerektiğini savunuyordu; istifası bu bütçe anlaşmazlığıyla ilişkilendirildi.

Plüton tartışması

Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2006'da gezegen tanımını değiştirip Plüton'u cüce gezegen sınıfına aldığında Stern kararın en sert eleştirmenlerinden biri oldu ve tanım için "It's an awful definition; it's sloppy science and it would never pass peer review" (berbat bir tanım; özensiz bilim, hakem değerlendirmesinden asla geçemezdi) dedi. Stern'e göre bir cismin gezegen sayılması için yeri değil, kendi kütleçekimiyle yuvarlaklaşmış olması gibi jeofiziksel özellikleri belirleyici olmalı; bu görüşe göre büyük uydular "uydu gezegen" sayılabilir. Tartışmanın iki tarafı Plüton neden gezegen değil? sayfasında özetleniyor.

Özel sektör ve uzay uçuşu

NASA'dan ayrıldıktan sonra Stern özel uzay şirketleriyle de çalıştı: 2008'de Blue Origin'e araştırma ve eğitim görevleri için bağımsız temsilci olarak katıldı, 2012'de Uwingu'nun kurucuları arasında yer aldı ve Moon Express'in baş bilimcisi oldu. 2 Kasım 2023'te Virgin Galactic'in VSS Unity aracıyla yapılan Galactic 05 yörünge altı uçuşunda araştırmacı olarak uzaya çıktı. Uçuşta vücut izleme donanımı giyerek insan bedeninin ağırlıksızlığa tepkisini inceledi ve ileride NASA'nın bir araştırma görevinde kullanılması planlanan bir kameranın uzayda kullanımını denedi. Uçuş ve araştırma SwRI tarafından finanse edildi.

Ödülleri ve kitapları

• 2007: Time dergisinin "dünyanın en etkili 100 kişisi" listesi
• 2015: Nature dergisinin "Nature's 10" listesi ve Smithsonian Magazine Amerikan Yaratıcılık Ödülü (fizik bilimleri)
• 2016: Carl Sagan Anma Ödülü ve Colorado Uzay Onur Listesi

Kitapları arasında Jacqueline Mitton ile yazdığı Pluto and Charon (2005) ve David Grinspoon ile birlikte New Horizons'ın hikâyesini anlattığı Chasing New Horizons (2018) bulunuyor.

Kısaca

• ABD'li mühendis ve gezegen bilimci, 1957 doğumlu.
• New Horizons'ın baş araştırmacısı; araç 2015'te Plüton'u, 2019'da Arrokoth'u yakından inceledi.
• 24 uzay görevinde yer aldı, sekizinde baş araştırmacıydı; sekiz bilimsel aygıt geliştirdi.
• 2007-2008'de NASA Bilim Görevleri Direktörlüğü'nün başındaydı.
• IAU'nun 2006 gezegen tanımına karşı çıkan, jeofiziksel tanımı savunan en bilinen bilim insanlarından.