Siyah Giyen Adamlar (Men in Black)

Ya uzaylılar çoktan gelmiş ve aramızda yaşıyorsa? Barry Sonnenfeld'in 1997 yapımı Siyah Giyen Adamlar, istila temasını tersyüz ederek bu soruya mizahi bir cevap veriyor. Siyah takım elbiseli, güneş gözlüklü iki ajan, Dünya'yı sığınak olarak kullanan uzaylıları gizlice denetliyor ve olup bitenleri gören sıradan insanların hafızasını siliyor. Film hem büyük bir gişe başarısı oldu hem de "siyah giyen adamlar" efsanesini popüler kültürün kalıcı bir parçasına dönüştürdü.

Konusu

Filmin evreninde küçük ve gizli bir örgüt, Dünya'yı başka gezegenlerden kaçan uzaylılar için tarafsız bir bölge olarak yönetiyor. Uzaylılar insan kılığında, çoğu zaman New York'un kalabalığı içinde yaşıyor; örgütün ajanları ise kimsenin bir şey fark etmemesi için "nöralizör" adlı bir cihazla tanıkların anılarını siliyor.

New Yorklu genç polis James Edwards, kovaladığı bir şüphelinin aslında insan olmadığını gördüğünde deneyimli Ajan K'nin dikkatini çekiyor. K, onu örgüte alıyor; James eski kimliğini geride bırakarak Ajan J oluyor. İkilinin ilk büyük görevi ise kolay değil: Bir çiftçinin bedenine giren tehlikeli bir böcek türü uzaylı, şehirde saklanan çok değerli bir şeyin peşinde. Yörüngede beliren bir uzaylı savaş gemisi de bu değerli şey geri verilmezse Dünya'yı yok etmekle tehdit ediyor.

Yapım ve oyuncular

Film, Lowell Cunningham'ın The Men in Black adlı çizgi romanından serbestçe uyarlandı. Yapımcılar Walter F. Parkes ve Laurie MacDonald, haklarını 1992'de aldılar ve senaryoyu Ed Solomon'a yazdırdılar. Yönetmen olarak baştan beri Sonnenfeld'i istiyorlardı; onun başka bir projede olması nedeniyle film ertelendi. Sonnenfeld, ilk taslaklarda yeraltında ve farklı eyaletlerde geçen hikâyeyi New York'a taşıdı. Ona göre New Yorklular tuhaf davranan uzaylılara kolayca alışırdı; şehrin bazı yapıları da zaten uçan dairelere ve roketlere benziyordu. Brooklyn–Battery Tüneli'nin dev havalandırma binası, örgütün genel merkezinin dış cephesi oldu. Bu arada yönetmenlik için John Landis ve Quentin Tarantino'ya da gidilmiş, ikisi de teklifi geri çevirmişti.

Çekimler Mart 1996'da başladı. Bir kovalamaca sahnesi Lincoln Center'da çekilecekti; ancak New York Filarmoni binaların kullanımı için ücret isteyince sahne Guggenheim Müzesi'ne taşındı. Sonnenfeld, çekimlerin ortasında özgün finali yeterince heyecanlı bulmadı ve sonu baştan yazdırdı; bu değişiklik yapımcılara 4,5 milyon dolara mal oldu. Uzaylı karakterlerin makyaj ve kuklalarını efsanevi makyaj ustası Rick Baker hazırladı, görsel efektleri Industrial Light & Magic üstlendi. Filmin müzikleri Danny Elfman'a ait; Will Smith'in seslendirdiği aynı adlı şarkı da filmle birlikte büyük ilgi gördü.

Ajan K'yi Tommy Lee Jones, Ajan J'yi Will Smith canlandırıyor. Linda Fiorentino adli tabip Laurel Weaver, Vincent D'Onofrio ise bir çiftçinin bedenine giren uzaylı rolünde. Rip Torn da kadroda. Film ABD'de 2 Temmuz 1997'de gösterime girdi, dünya genelinde 589 milyon doların üzerinde hasılat elde ederek yılın en çok kazanan üçüncü filmi oldu. En iyi makyaj dalında Oscar kazandı; sanat yönetimi ve müzik dallarında da aday gösterildi.

Yapım tasarımcısı Bo Welch, örgütün 1960'larda kurulduğunu düşünerek genel merkezi o dönemin havasında tasarladı ve Finli mimar Eero Saarinen'in New York'taki John F. Kennedy Havalimanı için tasarladığı terminalden esinlendi. Uzaylıların Dünya'ya giriş kapısı olan bir yerin havalimanına benzemesi gerektiğini düşünüyordu. Rick Baker ise filmi kariyerinin en karmaşık işi olarak tanımladı ve bu film için önceki bütün filmlerinin toplamından daha fazla çizim yaptığını söyledi. Kurgu aşamasında, gösterime iki hafta kala bile hikâyedeki bazı uzaylı ırkları altyazılar ve diyaloglar değiştirilerek senaryodan çıkarıldı. Roger Ebert filme dört üzerinden üç yıldız verdi ve özellikle Baker'ın yaratık tasarımlarını övdü.

Bilim ne diyor?

Filmdeki bir ajan, UFO gördüğünü söyleyen bir tanığa ışığın aslında Venüs'ün yansıması olduğunu söyleyerek dalga geçiyor. Bu replik, ABD Hava Kuvvetleri'nin yıllar içinde UFO ihbarları için yaptığı resmî açıklamaların bir karışımı. Gerçekten de gece gökyüzünün en parlak gök cisimlerinden biri olan Venüs, ufka yakın göründüğünde sık sık tanımlanamayan bir nesne sanılıyor.

Filmin bilimsel olarak en ilginç ayrıntısı ise "galaksi, Avcı'nın kemerinde" ipucu. Gerçek gökyüzünde Avcı (Orion) takımyıldızının kemeri, neredeyse eşit aralıklarla dizilmiş üç parlak noktadan oluşuyor: Alnitak, Alnilam ve Mintaka. Bunlardan yalnızca Alnilam tek bir yıldız; Alnitak üçlü, Mintaka ise beşli bir yıldız sistemi. Hepsinin parlaklığını mavi süperdev yıldızlar sağlıyor ve bu on yıldızın toplam ışıması Güneş'inkinin yaklaşık bir milyon katı. Filmde avuç içine sığan bir "galaksi" ise tamamen hayal ürünü: Bizim galaksimiz Samanyolu bile yüz milyarlarca yıldız barındırıyor.

Uzaylıların insan kılığına girmesi bilimsel bir öngörü değil, bir mizah aracı. Başka bir gezegende evrimleşen canlıların bize benzemesi pek olası görülmüyor. Yine de filmin arka planındaki fikir, yani evrende bizden çok daha eski ve kalabalık bir uygarlıklar ağının bulunabileceği, gökbilimcilerin ötegezegen keşifleriyle sorduğu sorulardan biri: Yaşam başka yerlerde de varsa, ne kadar yaygın?

Etkisi

Film, 1956'da yayımlanan ve UFO tanıklarının siyah giyimli gizemli kişilerce susturulduğunu iddia eden bir kitaptan ilham aldı. Daha önceki komplo filmleri olayları şüphecilerin gözünden anlatırken Siyah Giyen Adamlar perspektifi tersine çevirip komplonun içindekileri kahraman yaptı. Gösterime girdikten sonra ajanların taktığı güneş gözlüklerinin satışlarının üç katına çıktığı bildirildi. Seri 2002, 2012 ve 2019'da yeni filmlerle sürdü. Uzaylıları aramızda yaşayan komşular olarak gösteren bu yaklaşımı diğer istila klasikleriyle karşılaştırdığımız beş film yazımıza göz atabilirsiniz.

Kısaca

• Yıl: 1997
• Yönetmen: Barry Sonnenfeld
• Senaryo: Ed Solomon
• Süre: 98 dakika
• Oyuncular: Tommy Lee Jones, Will Smith, Linda Fiorentino, Vincent D'Onofrio, Rip Torn
• Ödüller: En iyi makyaj Oscar'ı