Güneş Sistemi'nin en yüksek dağı hangisi?

Güneş Sistemi'nin bilinen en yüksek dağı, Mars'taki Olympus Mons adlı dev yanardağdır. ESA'nın Mars Express sayfasına göre yanardağın ortalama yüksekliğini 22 kilometre olarak veriyor; bu, deniz seviyesinden 8.848 metre yükselen Everest'in iki buçuk katı kadar. Yine de “en yüksek” sorusunun cevabı, yüksekliği neye göre ölçtüğünüze bağlı. Üstelik ciddi bir rakip de var: asteroit Vesta'daki Rheasilvia çukurunun merkez tepesi.

Bir ülke büyüklüğünde yanardağ

Olympus Mons, Mars'ın Tharsis adlı geniş yüksek bölgesinde, başka büyük yanardağlarla birlikte yer alır. Hawaii adalarını oluşturan yanardağlar gibi bir kalkan yanardağıdır: patlamalarla değil, akışkan lavın kat kat yayılmasıyla büyümüştür. Bu yüzden yamaçları çok yayvandır; ortalama eğim yalnızca yüzde 5 dolayındadır. Tabanı yaklaşık 600 kilometre genişliğindedir ve NASA'nın benzetmesiyle ABD'nin Arizona eyaleti kadar bir alan kaplar. Kenarlarını, yüksekliği kaynağa göre 6 ile 8 kilometre arasında verilen dik bir uçurum çevreler. Tepede, art arda çökmelerle oluşmuş kalderalardan (yanardağ çanağı) meydana gelen, ESA'ya göre yaklaşık 3 kilometre derinliğinde bir çukur bulunur. Mars Express bu kalderayı 21 Ocak 2004'te piksel başına 12 metre çözünürlükle görüntüledi.

Yanardağ öyle yayvandır ki Mars yüzeyinde duran biri, çok uzaktan bakarken bile onun bütün profilini göremez. Eskiden Mars haritalarında Nix Olympica adlı parlak bir leke olarak bilinen bu yapının bir yanardağ olduğu, 1971'de Mariner 9 sondasının görüntüleriyle anlaşıldı. Çevresindeki yüzey şekillerini Mars'ın yüzeyi sayfamızda anlattık.

Okyanusu olmayan gezegende yükseklik nasıl ölçülür?

Dünya'da dağların yüksekliği deniz seviyesine göre verilir, Mars'ta ise okyanus yok. Mariner 9'dan 2001'e kadar Mars'ta sıfır kotu, atmosfer basıncının 610,5 pascal olduğu seviye kabul ediliyordu; bu basıncın altında sıvı su kararlı kalamaz. 2001'den beri yörüngedeki MOLA lazer altimetresinin verileriyle yeni bir tanım kullanılıyor: kütleçekimi ve dönmenin birlikte belirlediği, ekvatordaki ortalaması gezegenin ortalama yarıçapına eşit olan bir yüzey. Bu “Mars deniz seviyesine” (datum) göre Olympus Mons'un zirvesi 21,287 kilometrede.

Çevredeki ovalardan bakınca sayı değişir. Tabanındaki uçurumdan zirveye yerel yükselti 21 kilometreyi aşar; Amazonis Planitia ovasından zirveye toplam fark ise 26 kilometreye yaklaşır. Kaynaklarda 22, 24 ya da 27 kilometre gibi farklı rakamlara rastlanmasının nedeni budur: kenarları karmaşık bu dev yapının “tabanı” tek bir çizgiyle tanımlanamıyor.

Everest ve Mauna Kea ile karşılaştırma

Everest, deniz seviyesinden ölçüldüğünde Dünya'nın en yüksek dağıdır. Ama tabandan zirveye ölçülürse Everest'in yüksekliği yalnızca 3,6-4,6 kilometre olarak verilir, çünkü zaten yüksek bir arazinin üzerinde yükselir. Hawaii'deki Mauna Kea yanardağı deniz seviyesinden 4.207 metredir; okyanus tabanındaki eteklerinden ölçüldüğünde ise yaklaşık 10,2 kilometreye ulaşır ve bu ölçüte göre bazı kaynaklar onu Dünya'nın en uzun dağı sayar. Olympus Mons'un yerel yükseltisi, Mauna Kea'nın okyanus tabanından yüksekliğinin iki katından biraz fazladır.

Verileri göster

Olympus Mons (Mars)	22
Everest (Dünya)	8,848
Mauna Kea (Dünya)	4,207

Rakip: Vesta'daki Rheasilvia tepesi

Ekvator çapı 569 kilometre olan Vesta'nın güney yarımküresinde, 505 kilometre çapında Rheasilvia adlı bir çarpma çukuru vardır; yani çukur neredeyse cismin kendisi kadar geniştir. Hubble Uzay Teleskobu bu yapıyı 1997'de fark etti, NASA'nın Dawn sondası 2011'de yakından görüntüledi. Çukurun ortasındaki merkez tepenin tabanından yüksekliği 19-22 kilometre olarak hesaplanıyor; NASA'nın Dawn ekibi bu merkez yapıyı Everest'in yaklaşık iki buçuk katı yüksekliğinde diye tanımlıyor. Ölçümlerin hassasiyeti sınırlı ve “taban” kavramının kesin bir tanımı yok; bu yüzden Olympus Mons ile Rheasilvia tepesinden hangisinin daha yüksek olduğunu kesin söylemek zor. Bugünkü bilgiyle ikisi aşağı yukarı berabere.

Neden Mars'ta bu kadar büyük?

Bilim insanları birkaç etkenin bir araya geldiğini düşünüyor. Birincisi, Mars'ta hareket eden tektonik levhalar yok. Dünya'da kabuk bir sıcak noktanın (manto kaynaklı magma odağı) üzerinden kayıp gider; Mars'ta ise kabuk sabit bir sıcak noktanın üstünde yerinde durur ve yanardağ aynı yerde, çok uzun süre lav püskürterek muazzam bir yüksekliğe erişebilir. İkincisi, Mars'ın kütleçekimi Dünya'nınkinden zayıftır; bu da böyle büyük bir kütlenin kendi ağırlığı altında çökmeden yükselmesini kolaylaştırır. Üçüncüsü, aşınmaya yol açan hava olayları Mars'ta çok daha zayıftır. Yanardağın ağırlığını taşıyan taşküre (litosfer) ise yaklaşık 70 kilometre kalınlığındadır.

Olympus Mons, Mars'ın dev yapılarından yalnızca biri: Tharsis bölgesinde Güneş Sistemi'nin en büyük kanyon sistemi de bulunuyor. Ayrıntılar için Valles Marineris yazımıza ve Mars maddemize bakabilirsiniz.