Vesta

Vesta, Mars ile Jüpiter arasındaki asteroit kuşağının en büyük cisimlerinden biridir. Yaklaşık 525 kilometrelik ortalama çapıyla, kütle bakımından kuşakta yalnızca cüce gezegen Ceres'in gerisinde kalır ve tek başına kuşaktaki toplam kütlenin yaklaşık yüzde 9'unu oluşturur. Ama Vesta'yı asıl özel kılan, sıradan bir kaya yığını olmamasıdır: Dünya gibi kabuk, manto ve çekirdeğe ayrışmış, bugüne kadar bozulmadan kalmış bilinen tek kayalık öngezegen, yani karasal gezegenleri oluşturan yapı taşlarından biri olarak kabul edilir.

Dünya'ya düşen göktaşlarının yaklaşık 16'da biri Vesta'dan geliyor. Bu yüzden Vesta, laboratuvarlarda incelenebilen parçaları en çok olan gök cisimlerinden biridir.

Temel özellikler

Vesta küre değil, basık ve hafifçe düzensiz bir cisimdir: boyutları yaklaşık 573 × 557 × 446 kilometredir. Kütlesi yaklaşık 2,59 × 10²⁰ kilogram, yoğunluğu ise santimetreküp başına yaklaşık 3,46 gramdır; bu, çoğu asteroitten ve Io dışındaki bütün uydulardan yüksek bir değerdir. Yüzey alanı 900 bin kilometrekarenin biraz altındadır; bu, kabaca Pakistan ya da Nijerya'nın kara yüzölçümü kadardır.

Vesta 5 saat 20 dakikada bir döner. Ekseni yaklaşık 27,5 derece eğik olduğu için mevsimleri vardır ve bir mevsim yaklaşık 11 ay sürer. Yüzey sıcaklığının, Güneş tam tepedeyken yaklaşık −20 °C'ye çıktığı, kışı yaşayan kutupta −190 °C'ye indiği hesaplanıyor. Yüzeyi gelen ışığın yaklaşık yüzde 42'sini yansıtır; bu parlaklık sayesinde Vesta, Dünya'dan görülen en parlak asteroittir ve en uygun zamanlarda 5,1 kadire ulaşarak karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle seçilebilir.

Katmanlı bir iç yapı

NASA'ya göre Vesta, Güneş Sistemi'nin doğuşundan sonraki ilk 1-2 milyon yıl içinde oluştu. O dönemde cisimlerin içine karışan kısa ömürlü radyoaktif maddeler Vesta'yı eritecek kadar ısıttı; yoğun malzemeler merkeze çökerek demir-nikel bir çekirdek oluşturdu, daha hafif kayaçlar yukarı çıktı. Dawn aracının kütleçekim ölçümleri, çekirdeğin çapının yaklaşık 220 kilometre olabileceğini gösteriyor. Çekirdeğin üzerinde olivinden zengin bir manto, en üstte ise bazaltik bir kabuk bulunuyor.

Vesta neredeyse küresel olduğu için cüce gezegen sayılmaya çok yaklaşmıştı. Ancak Dawn'ın verileri Vesta'nın bugün hidrostatik dengede olmadığını gösterdi: güney kutbundaki dev çarpışmalar gerçekleştiğinde Vesta artık yeniden yuvarlaklaşacak kadar sıcak ve yumuşak değildi. Bu yüzden asteroit olarak sınıflandırılmaya devam ediyor.

Rheasilvia: dev bir yara

Vesta'nın en çarpıcı yapısı güney kutbundaki Rheasilvia çarpma havzasıdır. Yaklaşık 500 kilometre genişliğindeki havza, Vesta'nın ortalama çapının yüzde 95'ine eşittir; yani cisim, neredeyse kendi büyüklüğünde bir yara taşıyor. Havzanın tabanı yaklaşık 19 kilometre derindir. Ortasında yükselen tepe yaklaşık 22 kilometre yüksekliğiyle Güneş Sistemi'nin en yüksek dağları arasında sayılır; taban genişliği 180 kilometreyi bulur.

NASA'ya göre bu çarpışma bir milyar yıldan kısa bir süre önce oldu ve Vesta'nın kütlesinin yaklaşık yüzde 1'ini uzaya saçtı. Rheasilvia, kendisinden daha yaşlı ve yaklaşık 400 kilometre genişliğindeki Veneneia havzasının üzerine oturur. Bu iki darbenin yarattığı gerilmeler, Vesta'nın ekvatorunu saran dev hendeklerin de kaynağı sayılıyor. Bunların en büyüğü Divalia Fossa yaklaşık 465 kilometre uzunluğunda ve 10-20 kilometre genişliğinde; ABD'deki Büyük Kanyon'dan büyük.

Kuzey yarıkürede ise "Kardan Adam" adı verilen üç bitişik krater (Marcia, Calpurnia ve Minucia) dikkat çeker. Marcia gibi bazı genç kraterlerde görülen çukurlu araziler ve kıvrımlı oluklar, çarpışmaların ısıttığı gömülü buzun kısa süreliğine eriyip aktığı biçiminde yorumlanıyor. Vesta'nın bazı bölgeleri belirgin biçimde koyudur; Dawn ekibine göre bu koyu malzeme, son 3,5 milyar yılda Vesta'ya çarpan yaklaşık 300 karbonca zengin küçük asteroitten geliyor.

Dünya'ya düşen Vesta parçaları: HED göktaşları

Rheasilvia çarpışmasında uzaya saçılan parçalar bugün iki biçimde karşımıza çıkıyor. Birincisi, yörüngeleri Vesta'nınkine benzeyen ve tayfları onunla eşleşen "Vesta ailesi" asteroitleri. İkincisi, Dünya'ya düşen HED göktaşları: howardit, ökrit ve diyojenit adlı üç grubun baş harflerinden oluşan bu göktaşları, Dünya'daki volkanik kayaçlara çok benzer. Ökritler Vesta kabuğunun üst kesimlerinden gelen bazaltlar, diyojenitler daha derindeki kayaçlar, howarditler ise ikisinin karışımıdır.

HED göktaşları bilinen bütün göktaşı düşüşlerinin yaklaşık yüzde 5'ini oluşturur ve kristalleşme yaşları 4,43 ile 4,55 milyar yıl arasındadır. Dawn'ın tayf ölçümleri Vesta yüzeyinin bileşiminin bu göktaşlarıyla uyumlu olduğunu gösterdi; Rheasilvia'nın daha derinden gelen diyojenit bakımından zengin olması da çarpışmanın kabuğu kazıdığını doğruladı. Göktaşlarının sınıfları için Meteorlar, meteoritler ve göktaşları sayfasına bakabilirsiniz.

Verileri göster

Vesta ortalama çapı	525 km
Rheasilvia genişliği	yaklaşık 500 km
Havza derinliği	yaklaşık 19 km
Merkez tepe yüksekliği	yaklaşık 22 km
Kaybedilen kütle	yaklaşık %1
Divalia Fossa uzunluğu	465 km

Yörünge ve dönme

Vesta Güneş çevresindeki turunu 3,63 yılda tamamlar. Güneş'e uzaklığı 2,15 ile 2,57 astronomik birim arasında değişir ve yörüngesi kuşağın iç kısmında kalır. Vesta ile Ceres yaklaşık 17,4 yılda bir gökyüzünde birbirine yaklaşır; Temmuz 2014'te iki cisim bir derecenin altına kadar yanaşmıştı.

Keşif tarihi ve Dawn görevi

Vesta'yı 29 Mart 1807'de Alman gökbilimci Heinrich Wilhelm Olbers, Bremen'de buldu. Olbers, Ceres ve Pallas'ın parçalanmış bir gezegenin kalıntıları olduğunu düşünüyor ve başka parçalar arıyordu; bu düşünce sonradan yanlış çıktı. Vesta keşfedilen dördüncü asteroitti. Olbers adlandırma onurunu yörüngeyi hesaplayan matematikçi Carl Friedrich Gauss'a bıraktı; Gauss, Roma mitolojisinde ocak ve evin tanrıçası Vesta'nın adını seçti. Vesta, kütlesi belirlenen ilk asteroit olma özelliğini de taşır: 1966'da başka bir asteroidin yörüngesinde yarattığı küçük sapmalardan hesaplandı.

NASA'nın iyon motorlu Dawn aracı 27 Eylül 2007'de fırlatıldı ve 16 Temmuz 2011'de Vesta'nın yörüngesine girdi. Araç Vesta'yı yaklaşık 14 ay boyunca farklı yüksekliklerden haritaladı, kütleçekim alanını ölçtü ve 5 Eylül 2012'de ayrılarak Ceres'e yöneldi. Dawn, Dünya dışında iki ayrı gök cisminin yörüngesine giren ilk araç oldu. Dawn'dan önce Vesta'nın yüzeyindeki bazı ayrıntılar Hubble Uzay Teleskobu ve yer teleskoplarıyla seçilebilmişti; Dawn'ın verileri bugün de incelenmeye devam ediyor.

Kısaca

• Vesta, asteroit kuşağının kütlece ikinci büyük cismidir; ortalama çapı yaklaşık 525 km'dir.
• Kabuk, manto ve demir-nikel çekirdeğe ayrışmış, bozulmadan kalmış bilinen tek kayalık öngezegen sayılır.
• Güney kutbundaki Rheasilvia havzası yaklaşık 500 km genişliğindedir; merkezindeki tepe yaklaşık 22 km yükselir.
• Dünya'ya düşen HED göktaşlarının kaynağıdır; göktaşlarının yaklaşık 16'da biri Vesta'dan gelir.
• 29 Mart 1807'de Olbers tarafından bulundu; adını Gauss koydu.
• NASA'nın Dawn aracı 16 Temmuz 2011 - 5 Eylül 2012 arasında Vesta'nın yörüngesinde kaldı.