Hubble, Satürn'ün güney kutbunda on köşeli bir jet akımı buldu

Satürn'ün kuzey kutbundaki altıgen bulut deseni, Güneş Sistemi'nin en tuhaf hava olaylarından biri olarak onlarca yıldır biliniyor. Şimdi Hubble Uzay Teleskobu, gezegenin öbür ucunda da benzer bir geometri buldu: güney kutbunu çevreleyen on kenarlı, yani on köşeli bir jet akımı. Hubble'ın geçen yıl çektiği bileşik görüntü, 8 Eylül 2026'da NASA'nın Günün Astronomi Fotoğrafı oldu.

Güneyde on kenar

Satürn'ün güney yarımküresinde ilk kez büyük, düzgün kenarlı bir jet deseni gözlendi. Görüntüde güney kutbu bir X ile işaretli ve çevresinde dönen bulut bantları görülüyor. On köşe en belirgin biçimde kutba yakın koyu iç bölgelerde seçiliyor. Yapı, Satürn'ün güçlü jet akımlarından birinin içine gömülü ve yalnız bulut tepelerinde değil, atmosferin birden fazla katmanında izleniyor.

Araştırmayı Bask Ülkesi Üniversitesi'nden gezegen bilimci Agustín Sánchez-Lavega yönetti. Ekipte NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Amy Simon ve California Üniversitesi Berkeley'den Mike Wong da yer aldı. Sonuçlar Eylül 2026'da Science Advances dergisinde yayımlandı.

Amatör gökbilimcilerin payı

Keşifte amatör gözlemcilerin rolü büyük. Trevor Barry ve Jean-Paul Oger, 2024'te yerden yaptıkları gözlemlerde güney kutup bölgesinde silik bir bant fark etti. Bunun üzerine ekip, Hubble'ın dış gezegenleri her yıl düzenli izlediği OPAL (Dış Gezegen Atmosferleri Mirası) programının arşivine döndü. 2023'ten bu yana çekilen görüntülerde yapının ince ipuçlarının belirmeye başladığı, 2025 sonbaharında ise iyice belirginleştiği görüldü.

Neden daha önce görülmedi?

Bu soru akla ilk gelen. Cassini aracı 2004'ten 2017'ye kadar 13 yıl boyunca Satürn'ün yörüngesindeydi; ama güney kutbunda böyle bir yapı görmedi. Satürn'ün güney kutbu 2012'de Dünya'dan bakıldığında görüş alanından çıktı ve ancak 2023'te yeniden göründü. Cassini'nin 2017'de görevini tamamlamasından bu yana da gezegeni yakından izleyen bir uzay aracı yok. Kısacası, on köşe büyük olasılıkla görece yeni oluştu ve oluştuğu dönemde onu izleyen bir göz yoktu.

Satürn'ün eksen eğikliği yaklaşık 27 derece; bu yüzden gezegen de Dünya gibi uzun mevsimler yaşıyor. Bir Satürn yılı 29 Dünya yılından uzun sürdüğü için her mevsim yaklaşık yedi yıl. Kutupların hangisinin Güneş'e ve Dünya'ya döndüğü bu uzun döngüyle değişiyor ve gözlem fırsatlarını belirliyor.

Kuzeydeki altıgenle akraba

Kuzey kutbundaki altıgen, 1980'lerin başında Satürn'ün yanından geçen Voyager araçlarının verilerinde 1987'de fark edilmişti ve 40 yılı aşkın süredir kararlı biçimde yerinde duruyor. Bu tür geometrik desenlerin, kutuptan uzaktaki hızlı akan gazın kutba yakın daha yavaş gazla etkileşmesi sonucu oluşan dalgalardan kaynaklandığı düşünülüyor. Hızlı bir jet akımı, kararsızlık nedeniyle düz bir çember olarak kalmayıp belirli sayıda köşesi olan bir dalgaya dönüşebiliyor.

Ama güneydeki on köşe, kuzeydeki altıgenden çok daha hareketli ve değişken. Sánchez-Lavega'ya göre bu keşif, altıgenin sanıldığı kadar olağanüstü bir olgu olmadığını düşündürüyor. Araştırmacılar, yakındaki fırtınaların yarattığı bozulmaların on köşenin oluşumunu tetiklemiş olabileceğini öne sürüyor; ancak mekanizmayı henüz tam açıklayamıyorlar. Çalışmanın dışından MIT'den Wanying Kang ise Satürn'de jet akımlarının olağan olduğunu, ama düzgün bir çember yerine köşeli bir biçimin ortaya çıkmasının gezegenin derin atmosferine dair öğrenilecek ilginç bir şeye işaret ettiğini belirtiyor.

Sırada ne var?

Ekip, Hubble gözlemlerini sürdürmeyi, bunları James Webb Uzay Teleskobu verileri ve bilgisayar modelleriyle birleştirmeyi planlıyor. Asıl soru, on köşenin ne kadar kalıcı olacağı. Kuzeydeki altıgen kırk yılı aşkın süredir dayanıyor; güneydeki kuzeninin de aynı ölçüde dayanıklı mı olduğu, yoksa birkaç yıl içinde dağılıp mı gideceği, önümüzdeki yılların gözlemleriyle netleşecek.

Hubble'ın uzun soluklu nöbeti

Keşfi mümkün kılan, Hubble'ın sabırlı ve düzenli gözlemleri oldu. Amy Simon'ın yürüttüğü OPAL programı, 2014'ten bu yana Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'ü her yıl benzer koşullarda görüntüleyerek dev gezegenlerin atmosferlerinin zamanla nasıl değiştiğini kayda geçiriyor. Tek seferlik gözlemlerde kolayca gözden kaçabilecek yavaş değişimler, bu tür uzun soluklu arşivler sayesinde ortaya çıkabiliyor. On köşe, yerden gözlem yapan amatörlerle uzay teleskobunun birbirini tamamladığı bir keşif örneği oldu.

Kısaca

• Hubble, Satürn'ün güney kutbunu çevreleyen on kenarlı bir atmosfer dalgası saptadı.
• İlk ipuçlarını amatör gökbilimciler Trevor Barry ve Jean-Paul Oger 2024'te fark etti.
• Yapı 2023'ten beri Hubble arşivinde seçiliyor, 2025 sonbaharında belirginleşti.
• Kuzeydeki altıgenden farklı olarak hızla değişiyor; kalıcılığı bilinmiyor.