El Niño kuraklığı Yeni Gine'yi yakıyor: uydular duman örtüsünü görüntüledi

Dünyanın en büyük ikinci adası Yeni Gine, güçlü bir El Niño'nun getirdiği kuraklıkla eylül ve ekim aylarında yaygın yangınlara sahne oldu. NASA Dünya Gözlemevi'nin 22 Ekim'de yayımladığı yazıya göre duman, adanın geniş kesimlerini haftalarca örttü. NOAA-20 uydusundaki VIIRS aleti (Görünür Kızılötesi Görüntüleme Radyometresi), 11 Ekim'de adanın güneyinden yükselen kalın duman şeritlerini görüntüledi; aynı karede kuzeydeki doğu-batı doğrultulu sıradağlar ve bulutlar seçiliyor.

Ada siyasi olarak ikiye bölünüyor: doğusu Papua Yeni Gine, batısı Endonezya'nın Papua bölgesi. Yangınlar iki tarafı da etkiledi. NASA'nın aktardığına göre son haftalarda hava kirliliği yüzünden uçuşlar ertelendi ya da iptal edildi, okullar kapandı ve bazı bölgelerde yetkililer çocuklarla yaşlılara maske takmaları çağrısı yaptı.

Rakamlar kayıtları zorluyor

Uydulardan saptanan yangınlardan emisyon tahmini yapan Küresel Yangın Emisyonları Veritabanı (GFED) verilerine göre Papua Yeni Gine'deki yangınlar 19 Ekim'e kadar yaklaşık 32 megaton karbon saldı. Bu, kayıtlarda yılın aynı dönemi için görülmüş en yüksek değer. Rakamın karbon cinsinden olduğunu, karbondioksit miktarı olmadığını not etmek gerekiyor.

Wageningen Üniversitesi'nden yangın bilimci Guido van der Werf, NASA'ya yaptığı değerlendirmede emisyonların şimdiden 2015'in yıllık toplamını aştığını ve bu yılın Papua Yeni Gine için büyük olasılıkla kayıtların en yüksek yılı olacağını, 1997'yi bile geçebileceğini söyledi. Adanın Endonezya tarafında ise karbon emisyonu 35 megatonu aştı; bu, şiddetli yangınların yaşandığı iki El Niño yılı 2015 ve 1997'nin ardından üçüncü en yüksek değer.

Yağmur yağmayan yağmur ormanı

Papua Yeni Gine Ulusal Hava Durumu Servisi'ne göre ülkenin en güney kesimi 90 günden uzun süre hiç yağış almadı. Ağustostan bu yana bölgenin bazı kısımlarına düşen yağış, normalin yalnızca yüzde 5 ila 10'u kadar. Yerel basında kuraklığın ürün kayıplarına, su sıkıntısına ve okul aksamalarına yol açtığı bildiriliyor.

Yeni Gine'de kurak savanlardan tropik yağmur ormanlarına ve alçak bataklık ormanlarına uzanan ondan fazla ekolojik bölge bulunuyor. Normalde yağışlı olan bu bölgede yangınların büyük çoğunluğunu insanlar başlatıyor: tarla ateşleri, mera bakımı, ormansızlaştırma ve arazi açma ile avcılık en yaygın nedenler.

NASA Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü ve Columbia Üniversitesi'nden Robert Field, dumanın bir kısmının yakındaki fırtına bulutlarının içinde yıkanabildiğini ya da üst troposfere taşınabildiğini, ancak büyük bölümünün yere yakın kalarak hava kalitesi sorunlarına yol açtığını anlatıyor. Field'a göre büyük palmiye yağı, şeker kamışı ya da kâğıt hamuru plantasyonlarının çoğu zaman kendi itfaiye ekipleri var; yangınlar en çok yönetilmeyen arazilerde ve birincil ormanların kenarlarında görülüyor.

Endonezya Papuası: yeni ormansızlaşma cephesi

Kaliforniya Üniversitesi Irvine'dan Yang Chen, bu yıl yangın etkinliğinin Sumatra ve batı Endonezya'ya kıyasla Papua Yeni Gine ile doğu Endonezya'da, özellikle Endonezya Papuası ve Kalimantan'da olağanüstü yüksek olduğunu belirtiyor. Chen'e göre Papua, Endonezya'nın yeni ormansızlaşma cephesi hâline geldi.

Son yirmi yılda Endonezya Papuası'nda araziler sanayi tipi palmiye yağı ve kâğıt hamuru plantasyonları, gezici küçük ölçekli tarım, kentleşme ve madencilik için açıldı. Global Forest Watch verilerine göre bölge 2025'te 27 bin hektar birincil orman kaybetti; bu, 2024 toplamının neredeyse iki katı ve 2017'den bu yana en yüksek değer.

Uydular neden kilit rolde?

Bu ölçekte bir yangın mevsimini yerden izlemek, ulaşımı zor dağlık ve ormanlık bir adada neredeyse olanaksız. VIIRS gibi aletler hem dumanı hem de etkin yangınların ısı izlerini her gün geniş alanlarda kaydediyor; GFED gibi veritabanları bu gözlemlerden emisyon tahmini üretiyor. Bu rakamlar doğrudan ölçüm değil, modelle yapılan tahminler; yıl sonu toplamı da yağışların ne zaman başlayacağına bağlı. Sitemizde daha önce NASA uydularının bu yılki güçlü El Niño'yu nasıl izlediğini anlatmıştık.

Araştırmacılar yangınların, Yeni Gine'nin güneyine yağışlı mevsimin sağanaklarını getiren dönem başlayana kadar, yani genellikle kasım başına dek süreceğini öngörüyor. Açık soru, bu yılki rekorun yalnız kuraklıkla mı açıklanacağı, yoksa hızla genişleyen arazi açma faaliyetlerinin bölgeyi kalıcı olarak daha yangına yatkın hâle mi getirdiği.