El Niño kuraklığı Amazon'u tutuşturdu: Manaus'ta hava tehlikeli düzeyde

NASA'nın Aqua uydusundaki MODIS aleti, 12 Ekim 2026'da Amazon havzasının üzerini kaplayan kalın gri dumanı görüntüledi. NASA Dünya Gözlemevi'nin 15 Ekim'de yayımladığı değerlendirmeye göre duman, Manaus ve Santarém çevresinde Amazon Nehri'nin yatağını ve ormanı gökten görünmez hâle getirecek yoğunlukta.

İki milyonu aşan nüfusuyla Manaus'ta hava kalitesi tehlikeli düzeye çıktı: PM2,5 değeri metreküpte 135 mikrogramı geçti, bu da bölgesel ölçekte en kötü ikinci sınıflamaya karşılık geliyor. Okullar kapatıldı, etkinlikler iptal edildi. PM2,5, çapı 2,5 mikrometrenin altındaki parçacıkları ölçer; bu boyuttaki duman parçacıkları akciğerin derinlerine ve kan dolaşımına geçebildiği için hava kirliliğinin en yakından izlenen göstergesidir.

Yangınların kaynağı yıldırım değil

NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden Dünya sistemi bilimci Douglas Morton'un verdiği orana göre Brezilya Amazonu'ndaki yangınların yüzde birinden azı yıldırım kaynaklı. Geri kalanı insan eliyle çıkarılıyor: arazi temizliği ve hayvancılık için yakılan ateşler, kuruyan orman tabanına atlayarak denetimden çıkıyor. Santarém bölgesinde aynı anda 50 ila 70 denetimsiz yangının sürdüğü belirtiliyor.

Bu yılın ateşi tutmasının nedeni kuraklık. Manaus'ta yağış ağustos ayında normalin yüzde 95, eylülde yüzde 60 altında kaldı. Normalde nemli olduğu için yanmaya direnen orman tabanı bu koşullarda yakıt hâline geliyor — bir kez tutuştuğunda ağaç gövdelerini yavaş yavaş öldüren, yıllar süren bir hasar bırakıyor.

Tropiklerde ilerleyen bir domino dizisi

Morton, El Niño'nun tropik kuşakta bir yangın "şelalesi" yarattığını anlatıyor: kuraklık ve turbalık yangınları Endonezya'da başlıyor, sonra Amazon'un orta ve doğu kesimine geçiyor. Morton'a göre bu dizinin ikinci taşı şimdi düşüyor — Pará ve Amazonas'taki yangın artışı bunun işareti. Sıranın ilerleyen halkaları Roraima, kuzey Pará ve Amapá ile Venezuela, Guyana ve Surinam; güney Amazon'da kuraklık ve yangın riskinin zirvesi ise 2027'nin ağustos-eylül aylarına denk geliyor.

El Niño, Pasifik'in ekvator kuşağındaki yüzey sularının ısınmasıyla atmosferdeki yağış düzenini kaydıran bir olgu. Amazon'da etkisi kuraklık olarak görülüyor. NASA'nın değerlendirmesinde 2015-2016 ve 2023 olayları bu yılın karşılaştırma noktası olarak anılıyor. Morton'un uyarısı açık: bu şiddette bir El Niño yılında yakma işinden tümüyle kaçınmak gerekiyor.

Uydular yangınların hepsini görmüyor

Uydu sayımlarının eksik kaldığı da aynı değerlendirmede yer alıyor. Maryland Üniversitesi'nden, NASA Goddard'da çalışan araştırmacı Shane Coffield, Santarém çevresi için NASA'nın FIRMS etkin yangın sayımlarında görünenden yaklaşık yüzde 40 fazla yangın belirlediklerini söylüyor. Nedeni fiziksel: yoğun duman, bulut ve orman örtüsü, düşük şiddetli yangınların uydudan görülmesini engelliyor. FIRMS, uydu verisinden türetilen yangın konumlarını hızla yayımlayan NASA sistemi; ormanın altında ilerleyen sessiz yangınlar bu sayımın kör noktası.

Bu da kayıp ölçümünün bugünkü sayılardan büyük olabileceği anlamına geliyor. Dumanın bu yılın kalan aylarında kuzeye doğru ilerlemesi, havzanın güney kesiminde ise asıl sınavın gelecek yıl yaşanması bekleniyor.

Arka plan: aynı ormanlar yeniden yanıyor

NASA Dünya Gözlemevi'nin değerlendirmesine göre uydular bölgede yangın etkinliğindeki keskin artışı eylül 2026'da saptamaya başladı; Aqua'nın görüntüsündeki duman örtüsü Manaus ve Santarém'den Amazon Nehri'nin ağzına kadar uzanıyor. Değerlendirmede dikkat çeken bir ayrıntı da şu: Bu yıl yanan ormanların önemli bir kısmı 2015-2016 ve 2023 yangın mevsimlerinde de yanmıştı. Daha önce zarar görmüş, bozulmuş ormanlar ise yeni bir kuraklıkta daha şiddetli yanmaya açık hâle geliyor.

Görüntüyü çeken Aqua, 4 Mayıs 2002'de fırlatılan ve Dünya'nın su döngüsünü (buharlaşma, su buharı, bulut, yağış, toprak nemi, deniz buzu ve kar örtüsü) izlemek için tasarlanan bir NASA uydusu. Altı yıllık tasarım ömrü için yapılan uydu, altı aletinden dördüyle hâlâ veri gönderiyor; MODIS de bunlardan biri. NASA'ya göre Aqua, Aralık 2021'deki son yörünge düzeltmesinden bu yana yakıt sınırı nedeniyle "serbest sürüklenme" evresinde ve yavaşça alçalıyor. Yangın tespitinde MODIS'in yanında VIIRS aletinin verileri de kullanılıyor.

Neden önemli?

Aqua'nın 2002'den bu yana süren kaydı, 2015-2016 ve 2023 olaylarının da aynı aletle izlendiği anlamına geliyor; bu da bu yılki tabloyu önceki güçlü El Niño yıllarıyla karşılaştırmayı mümkün kılıyor. Tekrar tekrar yanan orman parçaları ise her kuraklıkta daha kırılgan hâle geldiği için, tek bir mevsimin hasarı sonraki yangın mevsimlerinin riskini de büyütüyor.

Sırada ne var?

Morton'un aktardığı diziye göre yangın etkinliğinin kasım ve aralık aylarında kuzeye, Venezuela, Guyana ve Surinam'a doğru kayması bekleniyor. Havzanın güneyi için kritik dönem ise 2027'nin kurak mevsimi. Bu süreçte uydu gözlemleri, sayımın göremediği orman altı yangınlarla birlikte değerlendirilmek zorunda kalacak.